Màn điện phân nước làm nước máy chuyển màu nâu, bút đo TDS báo số cao, giọt thuốc thử làm nước máy ngả vàng: cả ba đều có thật, nhưng không cái nào chứng minh nước máy nhà bạn độc hay nước của máy đang bán tốt cho sức khoẻ. Màu nâu chủ yếu đến từ chính điện cực sắt, bút TDS chỉ đo tổng chất hoà tan, giọt thuốc thử cho thấy có clo khử trùng. Còn nước kiềm, nước hydrogen thì những lời hứa chữa bệnh hiện chưa có bằng chứng đủ vững.
Bài này không nhắm vào hãng nào và không bảo bạn đừng mua máy lọc. Máy lọc nước có ích thật với nhiều nguồn nước. Mục đích là giúp bạn, hoặc bố mẹ bạn khi có người đến nhà giới thiệu, phân biệt phép thử có ý nghĩa với màn trình diễn, và biết câu nào nên hỏi lại. Người có bệnh mạn tính, nhất là bệnh thận, nên hỏi bác sĩ về nước uống trước khi đổi thói quen.
Màn điện phân: nước máy chuyển nâu vì đâu
Kịch bản quen thuộc: người giới thiệu rót hai cốc, một cốc nước máy, một cốc nước từ máy lọc của họ. Cắm vào mỗi cốc một dụng cụ có hai thanh kim loại, bật điện. Vài phút sau, cốc nước máy sủi bọt, chuyển vàng, nâu, xanh rêu, nổi váng và cặn. Cốc nước lọc vẫn trong. Người xem kết luận nước máy chứa đầy chất bẩn.
Điều thực sự xảy ra là điện phân. Nước máy có khoáng chất hoà tan nên dẫn điện; dòng điện chạy qua làm thanh kim loại, thường là sắt, bị ăn mòn và tạo ra hợp chất sắt có màu nâu đỏ hoặc xanh. Màu đó phần lớn đến từ chính điện cực, không phải từ chất độc có sẵn trong nước. Nước lọc qua màng thẩm thấu ngược gần như không còn chất hoà tan nên dẫn điện rất kém, dòng điện yếu, ít phản ứng, cốc vẫn trong.
Nếu đem một chai nước khoáng đóng chai, loại giàu khoáng chất, làm cùng phép thử, cốc nước khoáng cũng sẽ đổi màu, có khi đậm hơn nước máy. Không ai coi nước khoáng là nước bẩn. Phép thử này đo độ dẫn điện của nước, tức là nước có nhiều hay ít chất hoà tan, chứ không cho biết chất đó có hại hay vô hại.
Đây là lý do nên giữ bình tĩnh khi xem màn điện phân. Nó không nói nước máy nhà bạn an toàn, cũng không nói nước máy nhà bạn độc. Muốn biết, cần xét nghiệm tại nơi có chuyên môn.
Bút đo TDS: đo được gì, không đo được gì
TDS là tổng chất rắn hoà tan. Bút đo TDS thực chất đo độ dẫn điện của nước rồi quy đổi ra một con số ước lượng tổng lượng chất hoà tan. Canxi, magie, natri, bicarbonat đều góp vào con số đó.
Không phân biệt chất có hại và vô hại. Một cốc nước có canxi và một cốc nước có kim loại nặng cùng lượng có thể cho số gần nhau. Bút TDS không cho biết trong nước có chì, asen hay không.
Không đo vi sinh vật. Vi khuẩn, vi rút không làm thay đổi đáng kể độ dẫn điện. Nước có số TDS rất thấp vẫn có thể nhiễm vi sinh nếu bình chứa bẩn.
Số thấp không đồng nghĩa với an toàn, số cao không đồng nghĩa với độc. Nước khoáng thiên nhiên có TDS cao. Nước qua màng thẩm thấu ngược có TDS rất thấp. Cả hai đều có thể uống được nếu đạt chuẩn.
Bút TDS vẫn có ích. Nó giúp theo dõi màng lọc thẩm thấu ngược còn làm việc không: số nước đầu ra tăng dần theo thời gian là dấu hiệu màng yếu. Dùng nó như vậy là đúng việc.
Giọt thuốc thử làm nước máy ngả vàng
Một màn khác: nhỏ vài giọt thuốc thử vào cốc nước máy, nước ngả vàng; nhỏ vào nước của máy lọc, nước vẫn trong. Thuốc thử hay dùng trong màn này phản ứng với clo dư. Clo được nhà máy nước cho vào để khử trùng, giữ nước sạch trên đường ống tới nhà bạn. Có clo dư ở mức quy định là dấu hiệu nước đã được khử trùng, không phải dấu hiệu nước bẩn.
Lõi than hoạt tính trong máy lọc giữ lại clo khá tốt, nên nước sau lọc không đổi màu với thuốc thử. Đó là một tác dụng có thật của máy lọc: nước bớt mùi clo, uống ngon hơn, pha trà dễ chịu hơn. Nhưng câu chuyện chỉ dừng ở đó. Màu vàng không cho biết nước máy có độc hay không.
Nếu muốn biết nước máy nhà bạn có vấn đề gì, những thông tin đáng tin hơn là kết quả chất lượng nước do đơn vị cấp nước công bố, và kết quả xét nghiệm mẫu nước nhà bạn ở nơi có chuyên môn khi có nghi ngờ, ví dụ nước có màu, có mùi lạ kéo dài, đường ống cũ, nhà dùng giếng.
Nước kiềm: cơ thể không vận hành theo cách quảng cáo kể
Máy tạo nước kiềm thường dùng điện phân để tách nước thành hai dòng, một dòng có pH cao hơn để uống. Lời quảng cáo hay đi kèm: cơ thể bị "axit hoá", nước kiềm giúp "cân bằng", ngăn ngừa hoặc hỗ trợ chữa nhiều bệnh. Lập luận nghe hợp lý, nhưng không khớp với cách cơ thể vận hành.
Dạ dày là môi trường axit mạnh, nước uống vào nhanh chóng hoà vào môi trường đó. pH máu được cơ thể người khoẻ mạnh giữ trong một khoảng hẹp nhờ phổi và thận, không thay đổi theo cốc nước bạn uống. Ý tưởng dùng nước để chỉnh pH cơ thể vì vậy không có cơ sở sinh lý vững.
Các lời hứa về ung thư, tiểu đường, gút, chống lão hoá khi uống nước kiềm hiện chưa có bằng chứng đủ mạnh. Có một số nghiên cứu nhỏ về vài khía cạnh hẹp, nhưng chưa đủ để kết luận. Người có bệnh thận, đang dùng thuốc thường xuyên, hay đang điều trị bệnh, nên hỏi bác sĩ trước khi chuyển sang uống nước kiềm thường xuyên.
Nói công bằng: nếu bạn thấy nước kiềm dễ uống hơn và nhờ vậy uống đủ nước hơn, đó là cái lợi về thói quen. Nhưng trả số tiền lớn cho chiếc máy vì lời hứa chữa bệnh là trả tiền cho điều chưa được chứng minh.
Vậy nên dựa vào đâu để chọn máy lọc
Điểm xuất phát đúng là nguồn nước nhà bạn, không phải màn trình diễn. Nhà dùng nước máy ở đô thị, nước đã đạt chuẩn, thường chỉ cần giảm mùi clo và cặn: một lõi than tốt, hay một máy lọc cơ bản, đã đủ. Nhà dùng nước giếng khoan, nước có màu, có mùi, ở vùng có cảnh báo về chất lượng nước, thì cần xét nghiệm trước rồi chọn cách xử lý theo kết quả, có khi phải lọc thô ở đầu nguồn trước khi lọc uống.
Sau nguồn nước là chi phí lâu dài: giá và độ dễ mua của lõi thay thế, tần suất thay, nước thải nếu dùng màng thẩm thấu ngược, điện, chỗ đặt. Một chiếc máy rẻ nhưng lõi đắt, khó mua, hay chỉ bán qua đúng một người giới thiệu, sẽ thành gánh nặng sau một hai năm.
Cuối cùng là giấy tờ: tem hợp quy, công bố về khả năng lọc của sản phẩm, hướng dẫn sử dụng tiếng Việt, phiếu bảo hành có địa chỉ thật. Những thứ này nhàm chán hơn màn điện phân nhiều, nhưng là những thứ có giá trị khi máy có vấn đề. Lịch thay lõi và bảo dưỡng chi tiết là phần việc sau khi mua, có bài riêng ở những trang chuyên về bảo dưỡng.
Nước hydrogen: điều có thật và điều còn xa
Hydro hoà tan có thật. Máy tạo nước hydrogen làm cho một lượng khí hydro hoà tan vào nước. Điều này đo được bằng dụng cụ phù hợp, không phải lời bịa.
Hydro thoát ra nhanh. Hydro là khí rất nhẹ, thoát khỏi nước khá nhanh khi để trong cốc mở hay bình không kín. Nước rót ra để lâu thì lượng hydro còn lại ít đi nhiều.
Nghiên cứu còn ở giai đoạn sớm. Đã có những nghiên cứu về hydro phân tử, nhưng phần lớn nhỏ, ngắn, kết quả chưa thống nhất. Chưa đủ để nói nước hydrogen phòng hay chữa bệnh nào.
Đọc kỹ câu quảng cáo. Cụm từ như "chống oxy hoá mạnh", "trẻ hoá tế bào", "hỗ trợ điều trị" thường đi kèm sản phẩm này. Những cụm từ đó cần bằng chứng tương xứng, và nếu chưa có thì chỉ là lời quảng cáo.
Chi phí đi kèm. Máy và bình tạo nước hydrogen thường cần điện cực, màng hoặc bộ phận thay thế theo thời gian. Hỏi rõ tuổi thọ bộ phận đó và cách mua thay trước khi trả tiền, vì đó là khoản bạn sẽ trả lặp lại.
Câu nên hỏi lại khi có người giới thiệu máy lọc tại nhà
Nếu bố mẹ hay người thân lớn tuổi ở nhà một mình hay được giới thiệu máy lọc, dặn họ hỏi những câu dưới đây và không ký hợp đồng ngay trong buổi đó. Những câu này không thô lỗ, người bán tử tế sẽ trả lời được.
- Máy này lọc được những chất gì, có tài liệu công bố hay kết quả kiểm định bằng văn bản không?
- Màn thử vừa rồi đo cái gì? Nếu làm với nước khoáng đóng chai thì ra sao?
- Máy dùng cho nguồn nước nào: nước máy, nước giếng? Nước nhà mình đã được xét nghiệm chưa?
- Bộ lõi thay thế giá bao nhiêu, thay bao lâu một lần, mua ở đâu nếu công ty ngừng hoạt động?
- Máy có tem hợp quy, hướng dẫn tiếng Việt, phiếu bảo hành ghi rõ nơi bảo hành không?
- Nếu đổi ý trong vài ngày, có được trả lại máy và hoàn tiền không, điều này ghi ở đâu trong hợp đồng?
- Những lời về sức khoẻ vừa nói có ghi trong tài liệu chính thức của sản phẩm không?
Mẹo đơn giản nhất: không quyết định trong cùng buổi được giới thiệu. Hẹn lại, gọi cho con cháu, đọc kỹ giấy tờ. Máy lọc tốt không biến mất sau một ngày.
Câu hỏi thường gặp
Nước máy chuyển nâu khi điện phân có nghĩa là nhiễm sắt không?
Không thể kết luận từ phép thử đó. Màu nâu chủ yếu đến từ điện cực sắt bị ăn mòn khi có dòng điện. Muốn biết nước có nhiễm sắt hay không, cần xét nghiệm mẫu nước.
Nên mua bút TDS để tự kiểm nước nhà mình không?
Bút TDS hữu ích để theo dõi màng lọc thẩm thấu ngược có còn làm việc không. Nó không cho biết nước an toàn hay không. Đừng dùng con số TDS để kết luận về vi khuẩn hay kim loại nặng.
Uống nước kiềm hằng ngày có hại không?
Với người khoẻ mạnh, nước kiềm từ máy đạt chuẩn thường không gây vấn đề rõ ràng, nhưng cũng chưa có bằng chứng về lợi ích đặc biệt. Người có bệnh thận hoặc đang dùng thuốc nên hỏi bác sĩ trước.
Clo dư trong nước máy có độc không?
Clo được dùng để khử trùng và giữ ở mức quy định để nước an toàn trên đường ống. Mùi clo làm nhiều người khó chịu, có thể giảm bằng cách để nước thoáng, đun sôi hoặc dùng lõi than. Có clo dư không phải dấu hiệu nước bẩn.
Nước lọc thẩm thấu ngược có phải nước tốt nhất không?
Nó loại phần lớn chất hoà tan, hữu ích khi nguồn nước có vấn đề. Nhưng nước đạt chuẩn từ nhiều cách khác cũng uống được. Chọn cách lọc theo nguồn nước thực tế nhà bạn, tốt nhất sau khi có kết quả xét nghiệm.
Có nên tin video so sánh máy lọc trên mạng không?
Xem với sự thận trọng. Nhiều video dùng chính các màn điện phân, giọt thuốc thử, bút TDS để kết luận quá mức. Ưu tiên thông tin từ tài liệu kiểm định, đơn vị cấp nước và nhân viên y tế.