Không có loại ấm siêu tốc nào hoàn hảo: ấm inox một lớp nóng vỏ, ấm nhựa dễ ám mùi và xuống màu, ấm thuỷ tinh nặng, dễ vỡ và phơi cặn ra trước mắt bạn. Chọn loại nào thực chất là chọn chịu cái dở nào. Người hay để ấm trong tầm tay trẻ nhỏ nên ưu tiên vỏ không nóng; người khó tính về mùi vị nước pha trà nên tránh lòng nhựa; người lười lau chùi thì đừng mua ấm thuỷ tinh rồi bực vì nó trông bẩn nhanh.
Bài này không xếp hạng hãng nào, cũng không kể chuyện đã dùng thử cái ấm cụ thể nào. Nội dung đi theo cơ chế: chất liệu nào chạm vào nước, nhiệt đi ra đâu, cặn bám chỗ nào, và vì sao chữ "siêu tốc" có giới hạn vật lý mà công suất cao đến mấy cũng không vượt qua được. Cuối bài có các bước thử ngay tại quầy trước khi trả tiền.
Chữ "siêu tốc" nhanh tới đâu: phép tính mà quảng cáo không làm hộ bạn
Mọi ấm điện đều làm một việc giống nhau: biến điện thành nhiệt qua một mâm nhiệt ở đáy, rồi đẩy nhiệt đó vào nước. Muốn đưa một lít nước từ khoảng 25 độ lên 100 độ, cần chừng 314 nghìn jun, vì mỗi lít nước cần khoảng 4,19 nghìn jun cho mỗi độ tăng thêm. Với ấm 1.800 oát, nếu không thất thoát chút nhiệt nào thì mất khoảng ba phút. Thực tế còn hao nhiệt vào thân ấm, vào không khí, nên một lít thường mất từ ba đến bốn phút. Đó là con số của vật lý, không phải của riêng hãng nào.
Hệ quả thứ nhất: ấm 2.200 oát chỉ nhanh hơn ấm 1.800 oát chừng vài chục giây cho một lít, không phải "nhanh gấp đôi". Hệ quả thứ hai: thứ làm bạn chờ lâu thường là thói quen đun đầy ấm trong khi chỉ cần một cốc. Đun nửa lít thì thời gian gần như giảm một nửa. Hệ quả thứ ba ít người nghĩ tới: ấm công suất lớn kéo dòng điện lớn. Ấm 2.200 oát ở điện 220 vôn kéo khoảng 10 ampe, ngang mức chịu tải của nhiều ổ cắm kéo dài loại phổ thông.
Vì vậy câu hỏi nên đặt ra khi mua không phải "ấm này bao nhiêu oát" mà là "nhà mình định cắm nó vào đâu". Cắm ấm chung ổ kéo dài với nồi cơm và lò vi sóng trong bữa sáng là cách nhanh nhất để thấy phích cắm nóng lên, nhựa ổ ngả vàng. Ấm nên có ổ cắm riêng trên tường, gần chỗ đặt, không đi qua dây nối.
Ba loại lòng ấm: cái được và cái phải chịu
Chất liệu "lòng ấm" là phần chạm vào nước nóng; chất liệu "vỏ" là phần tay bạn chạm vào. Nhiều ấm ghi inox nhưng chỉ có lòng inox, nắp và vòi vẫn là nhựa. Bảng dưới đi theo phần chạm nước.
| Loại | Cái được | Chỗ dở hay gặp | Hợp với ai |
|---|---|---|---|
| Inox một lớp | Bền, khó vỡ, ít ám mùi, dễ cọ | Vỏ nóng bỏng sau khi sôi, ồn khi đun, lòng ấm tối nên khó thấy cặn | Nhà không có trẻ nhỏ, đặt ấm xa mép bàn |
| Inox hai lớp (lòng inox, vỏ nhựa cách nhiệt) | Vỏ chỉ ấm tay, giữ nóng nước lâu hơn chút | Nặng hơn, đắt hơn, khe giữa hai lớp khó lau khi bị đổ nước | Nhà có trẻ nhỏ hoặc người lớn tuổi |
| Nhựa toàn thân | Nhẹ, vỏ không nóng nhiều, rẻ | Mùi nhựa lúc mới, ố màu theo thời gian, nước pha trà có người chê vị | Phòng trọ, văn phòng, người ít khắt khe vị nước |
| Thuỷ tinh chịu nhiệt | Thấy nước sôi, không ám mùi lòng ấm | Nặng, vỡ khi va đập, phơi cặn và vệt nước, vỏ kính nóng | Người chăm lau chùi, thích nhìn thấy nước |
Có một điểm chung mà nhiều người bỏ qua: ấm nào cũng có nắp, gioăng nắp, vòi và cửa sổ đo nước. Ở hầu hết ấm phổ thông, các chi tiết này là nhựa. Hơi nước nóng bốc lên nắp suốt mỗi lần đun, nên "ấm inox không có nhựa chạm nước" thường chỉ đúng một nửa. Lật nắp lên nhìn bên trong là biết ngay.
Ấm nhựa và hai chữ "BPA free"
BPA không phải thứ có trong mọi loại nhựa. BPA là một chất dùng để làm nhựa polycarbonate và một số lớp phủ. Phần lớn ấm nhựa phổ thông làm từ polypropylene, vốn không làm từ BPA. Vì thế dòng chữ "BPA free" trên vỏ ấm nhựa polypropylene đúng, nhưng giống như ghi "không chứa xương" trên bìa đậu phụ: đúng mà không nói thêm được gì về chất lượng.
Mùi và vị là chuyện khác với an toàn. Một ấm nhựa đạt chuẩn tiếp xúc thực phẩm vẫn có thể có mùi lúc mới mua và làm nước pha trà xanh hơi lạ vị với người nhạy. Đó là chỗ dở về cảm quan. Đừng suy ra từ mùi rằng ấm độc, cũng đừng suy ra từ chữ "an toàn" rằng nước sẽ không có mùi.
Nhựa xuống màu theo năm tháng. Sau một hai năm, lòng ấm nhựa trắng thường ngả ngà, bề mặt mất độ bóng, cặn bám dễ hơn vào chỗ nhám. Đây là lão hoá vật liệu do nóng ẩm liên tục, không phải lỗi. Nhưng nếu thấy lòng ấm nứt chân chim, phồng rộp hay bong mảng thì nên thay.
Thông tin nên tìm trên hộp. Thay vì tin chữ "BPA free", hãy đọc tên vật liệu từng bộ phận nếu nhà sản xuất có ghi, tem hợp quy và hướng dẫn sử dụng tiếng Việt. Hướng dẫn tử tế thường dặn đun và đổ bỏ vài lần trước khi dùng; dòng đó cho thấy họ biết máy mới có mùi.
Ấm thuỷ tinh: đẹp lúc mua, mệt lúc lau
Ấm thuỷ tinh làm bằng thuỷ tinh chịu nhiệt, chịu được nước sôi nhưng không chịu được va đập như inox. Rơi từ mặt bàn xuống nền gạch, ấm inox móp, ấm thuỷ tinh vỡ thành mảnh lẫn nước nóng. Đó là rủi ro bỏng và đứt tay cùng lúc, đáng cân nhắc với nhà có trẻ đang tập đi.
Chỗ dở thứ hai là cặn. Ấm inox cũng đóng cặn y như vậy, nhưng lòng tối nên bạn không thấy. Ấm thuỷ tinh phơi lớp cặn trắng đục, vệt nước khô và vòng ố quanh đáy ra trước mắt sau một hai tuần nếu nhà dùng nước cứng. Người thích ấm sạch bóng sẽ phải tẩy cặn thường hơn hẳn; lịch tẩy cặn theo từng loại nước là chuyện bảo dưỡng, có bài riêng ở trang chuyên về bảo dưỡng.
Chỗ dở thứ ba: ấm thuỷ tinh thường có đèn trong lòng ấm sáng lên khi đun. Đẹp, nhưng đèn và vành nhựa giữ kính là chi tiết thêm vào, thêm chỗ có thể hỏng. Ấm cũng thường nặng hơn ấm inox cùng dung tích, rót một tay khi đầy nước khá mỏi với người lớn tuổi.
Nói công bằng, ấm thuỷ tinh có cái lợi thật: bạn biết chính xác nước đã sôi lăn tăn hay sôi già, thấy được nước có vẩn đục không, và lòng kính không ám mùi. Người pha trà hay cà phê thủ công, hay dùng nước lọc ít cặn, sẽ thấy cái lợi đó đáng hơn cái phiền.
Những chi tiết nhỏ làm ấm dùng sướng hay dùng bực
Mâm nhiệt âm hay lộ. Ấm đời cũ có dây nhiệt lộ trong lòng, cặn bám quanh dây rất khó cọ. Phần lớn ấm bây giờ dùng mâm nhiệt âm dưới đáy phẳng, dễ lau hơn hẳn. Khi mua, nhìn đáy lòng ấm: phẳng, liền là tốt.
Lưới lọc ở vòi. Lưới nhỏ ở vòi giữ vảy cặn không rơi vào cốc. Lưới tháo ra được thì rửa được; lưới cố định thì cặn bám lâu ngày không lấy ra nổi.
Miệng ấm rộng hay hẹp. Miệng hẹp thì đẹp và đỡ văng nước, nhưng không thò tay vào lau được. Nếu bạn định tự lau lòng ấm, miệng phải đủ rộng cho bàn tay.
Chống cạn và ngắt khi nhấc khỏi đế. Đây là hai chức năng an toàn cơ bản: ấm tự ngắt khi cạn nước và khi nhấc ra khỏi đế. Hỏi rõ người bán, đọc trong hướng dẫn. Không có thì đừng mua, dù rẻ đến đâu.
Đế xoay và độ dài dây. Đế xoay 360 độ tiện cho người thuận tay trái. Dây ngắn buộc bạn đặt ấm sát ổ, nhiều khi là sát mép bàn, nơi trẻ con với tới được.
Thử ấm ngay tại quầy trước khi trả tiền
Phần lớn chỗ dở kể trên có thể phát hiện trong năm phút nếu cửa hàng cho bạn cầm ấm và cắm thử. Mang theo một chai nước nhỏ nếu được.
- Nhấc ấm rỗng lên bằng một tay, giả động tác rót. Nếu rỗng đã thấy nặng, đầy nước sẽ khó với người lớn tuổi.
- Mở nắp, nhìn lòng ấm, đáy, nắp và mặt trong vòi. Đếm xem có bao nhiêu chi tiết nhựa chạm hơi nước. Ngửi bên trong.
- Bấm nút mở nắp vài lần. Nắp bật quá mạnh có thể làm văng nước nóng khi mở lúc vừa sôi.
- Xem đáy lòng ấm phẳng hay có dây nhiệt lộ; xem lưới lọc ở vòi có tháo được không.
- Nếu được cắm thử với ít nước, đặt tay cách vỏ một đốt ngón sau khi sôi để cảm nhận vỏ nóng tới đâu, và nghe độ ồn lúc gần sôi.
- Đọc tem hợp quy, hướng dẫn tiếng Việt, thời hạn bảo hành và điều kiện đổi trả nếu ấm có mùi hay rò điện.
Mua online thì không làm được những bước này. Khi nhận hàng, quay video mở hộp, kiểm lòng ấm, đun và đổ bỏ một ấm đầy, nghe tiếng và để ý mùi ngay ngày đầu. Có gì bất thường thì báo trong thời hạn đổi trả của nơi bán, đừng đợi qua tuần.
Khi nào ấm siêu tốc thật sự đáng mua, khi nào không cần
Ấm siêu tốc đáng tiền thật ở những nhà đun nước nhiều lần trong ngày: pha sữa cho con, pha trà, pha cà phê, chần rau, đổ mì. So với đun bằng nồi trên bếp gas, ấm điện tự ngắt khi sôi, không quên lửa, và phần lớn nhiệt đi thẳng vào nước thay vì toả ra quanh đáy nồi.
Ngược lại, nếu nhà đã có bình thuỷ điện đun và giữ nóng cả ngày, hay máy lọc nước có vòi nóng, thì ấm siêu tốc thường chỉ dùng cho việc cần nước sôi già. Lúc đó một ấm nhỏ, rẻ, dung tích chừng một lít là đủ; mua ấm hai lít có đèn, có điều nhiệt chỉ thêm một món chiếm chỗ.
Còn một trường hợp nên cân nhắc kỹ: phòng trọ có điện yếu hoặc chủ nhà giới hạn công suất. Ấm 2.000 oát cộng với điều hoà dễ làm nhảy cầu dao. Trường hợp này ấm công suất thấp hơn, chậm hơn một chút, lại là lựa chọn ít phiền.
Câu hỏi thường gặp
Ấm inox có cần đun bỏ vài lần trước khi dùng không?
Nên làm. Dù lòng ấm là inox, nắp, gioăng và vòi thường có nhựa, bề mặt kim loại mới cũng có thể còn dầu gia công. Đun đầy nước rồi đổ bỏ hai ba lần theo hướng dẫn của nhà sản xuất, sau đó mới dùng để pha đồ uống.
Ấm thuỷ tinh có bị nứt khi đổ nước lạnh vào lúc còn nóng không?
Thuỷ tinh chịu nhiệt chịu được thay đổi nhiệt độ tốt hơn thuỷ tinh thường, nhưng không phải vô hạn. Đổ nước lạnh vào ấm vừa cạn còn nóng, hay đặt ấm nóng lên mặt đá lạnh ướt, là những thói quen nên bỏ. Thấy vết nứt dù nhỏ thì ngừng dùng.
Ấm 1.500 oát có chậm hơn nhiều so với ấm 2.000 oát không?
Với một lít nước, chênh lệch chỉ khoảng một phút. Nếu thường đun ít nước mỗi lần, bạn gần như không thấy khác biệt. Đổi lại, ấm công suất thấp đỡ tải cho ổ cắm và hợp với nơi điện yếu hoặc dây điện cũ.
Vì sao ấm inox kêu to hơn ấm nhựa khi đun?
Tiếng ồn đến từ bọt hơi nhỏ hình thành ở đáy nóng rồi xẹp lại trong lớp nước lạnh phía trên, nhất là lúc gần sôi. Vỏ kim loại mỏng truyền và cộng hưởng âm thanh rõ hơn vỏ nhựa. Ấm hai lớp thường êm hơn ấm inox một lớp.
Có nên mua ấm có cửa sổ đo nước bằng nhựa không?
Cửa sổ đo nước giúp bạn đun đúng lượng cần, tiết kiệm điện và thời gian. Nó là thêm một chi tiết nhựa chạm nước và có thể ố theo năm tháng, nhưng với đa số người dùng, lợi ích đong nước đúng lớn hơn phần phiền đó.
Ấm điện có dùng được để nấu mì hay luộc trứng không?
Ấm siêu tốc được thiết kế để đun nước. Cho mì, trứng hay sữa vào sẽ làm bám cặn hữu cơ lên mâm nhiệt, dễ trào, dễ hỏng cảm biến và khó vệ sinh, có ấm còn mất bảo hành. Nên đun nước sôi rồi đổ ra bát hay nồi riêng.