Trước khi mua một món đồ điện gia dụng, nên biết nó sẽ cắm vào ổ nào trong nhà: phích có vừa ổ đó không, dây có đủ dài để tới chỗ đặt máy không, và ổ đó có chịu được thêm một máy công suất lớn không. Ba câu hỏi này nghe đơn giản, nhưng bỏ qua chúng là nguyên nhân của rất nhiều ổ chuyển lỏng lẻo, dây nối dài cuộn dưới gầm tủ, và những lần phích cắm nóng ran.
Bài này nói ở mức người mua: kiểm gì trên phích và dây khi còn ở quầy hoặc lúc nhận hàng, tính chỗ cắm như thế nào, và vì sao ổ chuyển, dây nối là giải pháp tạm. Bài không hướng dẫn tự lắp ổ cắm hay đi dây điện; việc đó cần thợ điện có chuyên môn.
Vì sao chuyện phích cắm bị bỏ qua khi mua
Khi chọn máy, người mua nghĩ về dung tích, chế độ nấu, màu sắc. Phích cắm và dây điện thì được coi là thứ đương nhiên, máy nào chẳng cắm được. Thực tế, đồ gia dụng bán ở Việt Nam có nhiều kiểu phích: hai chấu tròn, hai chấu dẹt, ba chấu, và phích tròn có kẹp nối đất hai bên. Nhà ở Việt Nam cũng có nhiều kiểu ổ: ổ đa năng nhận được nhiều loại phích, ổ hai lỗ tròn, ổ ba lỗ có nối đất, và ổ cũ đã lỏng.
Khi phích và ổ không hợp, cách xử lý phổ biến nhất là mua một đầu chuyển. Với máy công suất nhỏ như sạc điện thoại, đầu chuyển ít gây chuyện. Với ấm siêu tốc, nồi chiên, lò nướng, máy sấy tóc — những máy kéo dòng lớn trong nhiều phút — đầu chuyển kém chất lượng là chỗ tiếp xúc lỏng, và chỗ tiếp xúc lỏng dưới dòng lớn thì nóng lên.
Chuyện dây ngắn cũng tương tự. Nhiều đồ gia nhiệt cố ý có dây không dài, vì lý do an toàn: dây dài buông thõng dễ vướng, dễ kéo đổ máy. Nhưng nếu ổ cắm trong bếp nhà bạn lại ở xa chỗ định đặt máy, kết quả là một sợi dây nối dài, thêm một điểm tiếp xúc, thêm một chỗ có thể quá tải. Biết trước những điều này khi còn ở cửa hàng giúp bạn chọn máy, chọn chỗ đặt, hoặc nhờ thợ điện lắp thêm ổ trước khi máy về.
Các kiểu phích thường gặp và điều cần biết
Bảng dưới không phải bảng tiêu chuẩn kỹ thuật đầy đủ, chỉ là mô tả bằng mắt các kiểu phích hay gặp trên đồ gia dụng ở Việt Nam và điều người mua nên để ý:
| Kiểu phích | Nhận diện | Điều cần để ý |
|---|---|---|
| Hai chấu tròn | Hai chấu tròn song song | Kiểu phổ biến, vừa đa số ổ trong nhà. Kiểm chấu thẳng, chắc, không lỏng trong vỏ phích |
| Hai chấu dẹt | Hai lá dẹt song song | Cắm được vào ổ đa năng. Ổ hai lỗ tròn cũ thì không vừa, dễ phải dùng đầu chuyển |
| Phích tròn có kẹp nối đất | Hai chấu tròn, hai bên vỏ có lá kim loại | Cần ổ có tiếp điểm nối đất tương ứng thì phần nối đất mới có tác dụng |
| Ba chấu | Có thêm chấu thứ ba cho nối đất | Cần ổ ba lỗ có nối đất thật. Cắm qua đầu chuyển hai chấu là bỏ mất nối đất |
| Phích kiểu thị trường khác | Chấu chữ nhật to, xếp tam giác, hoặc kiểu lạ | Thường là máy làm cho thị trường khác; kiểm cả điện áp trên tem máy |
Máy có ký hiệu cách điện kép, hai hình vuông lồng nhau, thường đi với phích hai chấu, và không cần nối đất. Máy có phích nối đất thì nhà sản xuất dựa vào dây nối đất như một lớp bảo vệ; bỏ nó đi bằng đầu chuyển là bỏ một lớp an toàn mà máy được thiết kế để có.
Tính chỗ cắm trước khi đi mua
Năm phút đứng trong bếp hoặc phòng ngủ với thước dây trước khi đi mua tránh được phần lớn rắc rối:
- Xác định chỗ đặt máy, rồi tìm ổ cắm gần nhất. Đo khoảng cách theo đường dây sẽ đi thật, không đo đường chim bay.
- Nhìn kiểu ổ: đa năng, hai lỗ tròn hay có nối đất. Chụp ảnh ổ để mang theo khi mua.
- Đếm xem ổ đó đang có máy gì cắm thường trực. Ổ bếp đã có tủ lạnh, lò vi sóng thì thêm ấm siêu tốc dùng cùng lúc là chuyện cần tính.
- Nhìn khoảng cách từ ổ tới bồn rửa, bếp nấu. Ổ quá gần nguồn nước hay lửa không phải chỗ tốt cho máy cắm thường xuyên.
- Ở cửa hàng, kéo hết dây máy ra đo, so với khoảng cách đã đo ở nhà. Nếu thiếu, cân nhắc đổi chỗ đặt, chọn máy khác, hoặc nhờ thợ điện lắp thêm ổ.
Với nhà thuê, nhà cũ, ổ cắm đã lỏng, ố vàng, hoặc cắm vào thấy phích lắc lư là dấu hiệu ổ cần được thợ thay trước khi cắm máy công suất lớn, bất kể máy mới tốt đến đâu.
Kiểm phích và dây ngay khi cầm máy
Chấu phích thẳng, chắc, không lỏng. Lắc nhẹ chấu trong vỏ phích; chấu không được xoay hay lung lay. Chấu cong do va đập trong vận chuyển nên báo ngay, không tự bẻ thẳng.
Vỏ phích liền khối, không nứt. Phần lớn đồ gia dụng mới có phích đúc liền với dây. Vết nứt trên vỏ phích là lỗi cần đổi.
Dây không bị dập, gập gãy, lộ lõi. Vuốt dọc dây bằng tay xem có chỗ dẹt, chỗ phồng, vết cắt không. Đặc biệt nhìn chỗ dây đi vào thân máy và chỗ dây vào phích.
Có ống bọc chống gập ở chỗ dây vào thân máy. Máy sấy tóc, bàn là cầm tay, máy hút bụi có dây là các máy dây bị gập nhiều nhất trong lúc dùng. Thiếu ống bọc, dây sẽ nứt vỏ ở đúng chỗ đó.
Dây đủ mềm để không kéo máy lệch. Dây quá cứng có xu hướng kéo máy nhẹ như ấm siêu tốc xê dịch trên đế. Đây là chi tiết nhỏ nhưng ảnh hưởng an toàn khi máy chứa nước sôi.
Máy công suất lớn trong bếp: cộng tải trước khi cắm
Bếp là nơi tập trung nhiều máy công suất lớn nhất trong nhà: ấm siêu tốc, nồi chiên không dầu, lò nướng, lò vi sóng, bếp từ đơn, nồi cơm. Mỗi máy riêng lẻ có thể không vấn đề gì, nhưng buổi sáng, khi ấm đang đun, nồi chiên đang nướng bánh mì, lò vi sóng đang hâm sữa, tất cả có thể cùng kéo điện qua một ổ, một đoạn dây.
Cách tính đơn giản: đọc công suất trên tem từng máy, cộng các máy có thể chạy cùng lúc trên cùng một ổ hoặc một dây nối. Ví dụ giả định: ấm 1.800W cộng nồi chiên 1.500W là 3.300W, đã vượt mức tải của nhiều dây nối dài thông dụng. So con số đó với tải tối đa ghi trên ổ, trên dây nối. Còn mạch điện trong tường và aptomat của bếp chịu được bao nhiêu thì không đọc được bằng mắt; việc đó cần thợ điện kiểm tra.
Kết quả của phép cộng này thường dẫn tới một trong hai quyết định. Hoặc là đổi thói quen, không chạy hai máy gia nhiệt lớn cùng lúc trên một ổ. Hoặc là trước khi mua thêm máy, nhờ thợ điện lắp thêm ổ ở vị trí khác, trên mạch phù hợp. Cả hai đều rẻ và an toàn hơn nhiều so với việc phát hiện ra vấn đề qua một phích cắm cháy xém.
Ổ chuyển và dây nối: khi buộc phải dùng
Có lúc không tránh được: nhà thuê không được tự lắp ổ, chỗ đặt máy duy nhất ở xa ổ. Khi đó, dùng ổ chuyển và dây nối dài sao cho bớt rủi ro nhất. Chọn sản phẩm có thông tin rõ về tải tối đa và có dấu hợp quy. Cộng công suất các máy có thể chạy cùng lúc trên dây nối, so với tải tối đa ghi trên dây; đừng để sát giới hạn.
Với máy công suất lớn, dây nối nên được kéo ra hết, không để cuộn trên rulo. Dây cuộn nhiều vòng khi mang tải lớn sẽ nóng hơn dây trải thẳng, và nhiều loại rulo ghi rõ tải thấp hơn khi dây còn cuộn. Không nối dây nối vào dây nối khác thành chuỗi. Không đặt dây nối dưới thảm, dưới chân tủ, chỗ người đi lại dẫm lên.
Đầu chuyển phích cũng vậy: chọn loại chắc, ôm chặt phích, không lỏng. Nếu thấy đầu chuyển hoặc phích nóng sau vài phút máy chạy, ngừng dùng và đổi giải pháp. Nóng ở chỗ tiếp xúc là dấu hiệu tiếp xúc kém, không tự hết. Về lâu dài, cách đúng vẫn là nhờ thợ điện có chuyên môn lắp thêm ổ ở chỗ cần, hoặc đặt máy gần ổ có sẵn.
Dây điện và trẻ nhỏ, người lớn tuổi
Một nguy cơ ít được nói khi mua máy: dây điện buông thõng xuống mép bàn bếp. Trẻ nhỏ với tay kéo dây là kéo đổ cả ấm nước sôi, nồi canh nóng. Khi chọn chỗ đặt máy, ưu tiên chỗ dây không buông ra ngoài mép bàn, ổ cắm nằm phía sau hoặc phía trên mặt bàn. Ấm siêu tốc có đế rời và dây ngắn ở đế phần nào giúp chuyện này, vì khi nhấc ấm, dây ở lại.
Với người lớn tuổi, chuyện thường gặp là cắm rút phích khó: ổ quá thấp sát sàn, phải cúi; phích quá chặt, phải giật dây. Giật dây để rút phích lâu ngày làm hỏng chỗ nối dây với phích. Nếu mua máy cho bố mẹ, tính chỗ cắm ở tầm tay, ổ có công tắc riêng để tắt máy mà không cần rút phích.
Cuối cùng, dây điện và nguồn nước không nên gặp nhau. Máy pha cà phê, ấm, máy làm sữa hạt đổ nước vào thường xuyên; đặt sao cho nước tràn không chảy về phía ổ cắm và phích. Đây là những việc làm được trước khi mua, bằng cách chọn đúng máy cho đúng chỗ, chứ không phải xử lý sau khi sự cố đã xảy ra.
Câu hỏi thường gặp
Máy phích ba chấu mà nhà chỉ có ổ hai lỗ thì làm sao?
Cách đúng là nhờ thợ điện có chuyên môn kiểm tra xem nhà có hệ thống nối đất không và lắp ổ ba lỗ có nối đất thật. Dùng đầu chuyển hai chấu thì máy vẫn chạy nhưng mất lớp bảo vệ nối đất mà máy được thiết kế để có, nhất là với máy dùng ở chỗ ẩm.
Dây máy hơi ngắn, nối thêm một đoạn dây có được không?
Không tự cắt nối dây nguồn của máy. Nếu cần xa hơn, dùng dây nối dài có tải phù hợp, kéo thẳng, không cuộn, hoặc tốt hơn là nhờ thợ lắp ổ gần chỗ đặt máy. Tự nối dây nguồn có thể làm mất bảo hành và gây nguy hiểm.
Phích cắm ấm lên khi máy chạy có bình thường không?
Ấm nhẹ có thể gặp với máy công suất lớn chạy lâu. Nóng tới mức khó cầm, có mùi khét, có vết xém là bất thường, thường do tiếp xúc kém ở ổ, phích hoặc đầu chuyển. Ngừng dùng, thử ổ khác chắc chắn hơn, nếu vẫn nóng thì báo nơi bán.
Ổ cắm thông minh có dùng được cho ấm siêu tốc, nồi chiên không?
Chỉ khi tải định mức của ổ đủ cho công suất máy, đọc trên thân ổ và tem máy. Nhiều ổ thông minh nhỏ có tải thấp hơn máy gia nhiệt. Cũng cân nhắc việc bật máy gia nhiệt từ xa khi không có ai ở nhà, vì rủi ro cháy nổ.
Có nên rút phích các máy nhỏ khi không dùng không?
Với máy gia nhiệt như ấm, bàn là, máy sấy tóc, rút phích hoặc tắt công tắc ổ khi không dùng là thói quen an toàn. Với máy cần cắm thường trực như nồi cơm hẹn giờ, đặt ở ổ chắc chắn, chỗ khô, kiểm phích định kỳ.