Tính năng ion trên máy lọc không khí không làm bụi biến mất; nó tích điện cho các hạt để chúng dính vào nhau, rơi xuống sàn, bám lên tường, đồ đạc hoặc bị màng lọc giữ dễ hơn. Ở một số máy, quá trình tạo ion sinh thêm một lượng ozone, chất khí gây kích ứng đường hô hấp. Vì thế nhiều người dùng chọn tắt ion khi không chắc máy của mình phát ra bao nhiêu ozone, và đó là lựa chọn thận trọng hợp lý.
Bài này giải thích cơ chế của ion và vài tính năng phụ hay đi kèm như đèn cực tím, quang xúc tác, plasma; nói rõ chỗ khác nhau giữa máy lọc có ion và máy tạo ozone khử mùi; và gợi ý cách dùng hoặc tắt các tính năng này cho hợp với nhà mình. Bài không hứa công dụng phòng bệnh, và người đang có bệnh hô hấp nên hỏi bác sĩ trước khi dùng các tính năng sinh khí.
Ion âm hoạt động thế nào: bụi không mất, bụi đổi chỗ
Bộ phát ion dùng điện áp cao đặt vào một đầu kim hoặc chổi sợi nhỏ. Quanh đầu kim, không khí bị ion hoá, sinh ra các phân tử mang điện. Những phân tử này bám lên hạt bụi lơ lửng, làm các hạt mang điện. Hạt mang điện có xu hướng hút nhau thành cụm to hơn, và bị hút về các bề mặt có điện tích khác dấu hoặc được nối đất: tường, trần, rèm, màn hình, mặt tủ.
Hệ quả thứ nhất là có lợi: hạt kết cụm to hơn thì rơi xuống nhanh hơn và dễ bị màng lọc giữ lại hơn. Kết hợp ion với màng lọc, máy có thể giữ hạt mịn tốt hơn so với chỉ dùng màng lọc cùng loại. Đó là lý do tính năng này không hoàn toàn là chiêu quảng cáo.
Hệ quả thứ hai thì ít khi được nhắc: một phần bụi không vào máy mà đi lên tường và đồ đạc. Ở một số nhà dùng ion lâu, quanh khu vực đặt máy xuất hiện vệt xám mờ trên tường hoặc trần. Bụi đó vẫn ở trong phòng; khi bạn lau, quét hay có gió mạnh, một phần có thể bay lên lại.
Vì vậy, khi đọc câu “ion âm làm sạch không khí”, nên hiểu chính xác hơn là: ion giúp làm giảm lượng hạt lơ lửng trong không khí, một phần bằng cách chuyển chúng sang bề mặt. Với người muốn bụi ra khỏi phòng thật sự, màng lọc đủ sức và thói quen lau dọn vẫn là phần chính.
Ozone: sản phẩm phụ cần được biết rõ
Quá trình phóng điện để tạo ion có thể tách một phần phân tử ô-xy, tạo thành ozone. Lượng ozone sinh ra phụ thuộc vào thiết kế: điện áp, hình dạng đầu phát, có bộ phận hạn chế hay không. Máy được thiết kế cẩn thận có thể phát ra rất ít; máy kém có thể phát ra nhiều hơn. Người dùng không có cách nào biết bằng mắt.
Ozone ở tầng cao khí quyển che chắn tia cực tím, nhưng ozone trong không khí ta hít thở là chất gây kích ứng đường hô hấp, đây là hiểu biết đã được các cơ quan môi trường và y tế công cộng nêu rõ. Người có hen, trẻ nhỏ, người già và người vận động trong phòng là nhóm nhạy cảm hơn. Một số nơi, như bang California của Mỹ, đã đặt giới hạn lượng ozone mà máy lọc không khí bán ra được phép phát ra.
Mùi của ozone ở nồng độ cao là mùi hăng, giống mùi không khí sau cơn giông hay cạnh máy photocopy cũ. Nhưng mũi quen rất nhanh, nên không ngửi thấy chưa chắc là không có. Đây là lý do không nên dựa vào mũi để yên tâm.
Có thêm một chuyện hoá học trong nhà: ozone phản ứng với một số chất bay hơi từ tinh dầu, nước lau sàn có hương cam chanh, đồ gỗ, nước hoa. Các nghiên cứu về hoá học không khí trong nhà cho thấy những phản ứng này có thể tạo thêm hạt siêu mịn và một số chất khác. Vì vậy, bật tính năng sinh ozone trong phòng vừa lau bằng nước thơm, vừa xông tinh dầu không phải là cách làm không khí sạch hơn.
Máy lọc có ion khác hẳn máy tạo ozone khử mùi
Máy tạo ozone được thiết kế để sinh nhiều ozone. Đây là thiết bị dùng để xử lý mùi trong xe, phòng trống, kho, sau khi có mùi khói hoặc ẩm mốc nặng. Nồng độ ozone cố ý tạo ra cao hơn nhiều so với mức ion phụ của máy lọc.
Không dùng khi có người, vật nuôi, cây trong phòng. Nguyên tắc chung với loại máy này là chạy trong phòng trống, đóng cửa, sau đó thông gió kỹ một thời gian trước khi vào lại, theo đúng hướng dẫn của nhà sản xuất. Không đặt trong phòng ngủ để chạy qua đêm.
Ozone không khử được nguồn mùi tận gốc. Mùi do ẩm mốc trong tường, nệm, thảm sẽ quay lại nếu nguồn còn đó. Xử lý ẩm, giặt, phơi, thay vật liệu là việc phải làm song song.
Ozone có thể làm hại vật liệu. Cao su, một số loại nhựa và vải tiếp xúc ozone nồng độ cao thường xuyên có thể giòn, bạc màu nhanh hơn.
Một số thiết bị bán như “máy lọc” thực chất là máy tạo ozone. Đọc kỹ sách hướng dẫn: nếu có dòng dặn ra khỏi phòng khi máy chạy, đó không phải máy lọc dùng thường ngày.
Các tính năng phụ thường gặp, đọc cho đúng
Ngoài ion, máy lọc không khí hay quảng cáo thêm vài công nghệ khác. Bảng dưới đây nói theo nguyên lý chung, không đánh giá máy cụ thể:
| Tính năng | Nguyên lý chung | Giới hạn hay gặp | Câu nên hỏi người bán |
|---|---|---|---|
| Ion âm | Tích điện cho hạt bụi để kết cụm, bám bề mặt | Bụi chuyển lên tường; có thể sinh ozone | Lượng ozone phát ra có được công bố, kiểm định không |
| Đèn cực tím trong máy | Chiếu tia cực tím lên màng lọc hoặc luồng khí | Không khí đi qua nhanh nên thời gian tiếp xúc ngắn; một số loại đèn có thể sinh ozone | Đèn chiếu vào đâu, cường độ thế nào, có sinh ozone không |
| Quang xúc tác | Chất xúc tác dưới ánh sáng để phân huỷ một số chất khí | Hiệu quả phụ thuộc điều kiện; phản ứng không trọn có thể tạo sản phẩm phụ | Đã thử với chất gì, ở điều kiện nào |
| Plasma và các tên gọi riêng | Thường là một dạng phóng điện tạo ion hoặc gốc hoạt tính | Tên thương mại khác nhau cho nguyên lý gần nhau | Về bản chất có phải tạo ion không, có sinh ozone không |
| Lớp phủ kháng khuẩn trên màng lọc | Phủ chất hạn chế vi sinh vật phát triển trên màng | Tác dụng lên màng lọc, không phải lên không khí trong phòng | Kết quả thử nghiệm đo trên cái gì |
Điểm chung của các tính năng phụ: chúng có thể bổ sung, nhưng phần chính của việc lọc bụi vẫn là màng lọc và lượng gió qua máy. Một máy có lượng khí sạch đủ cho phòng và màng lọc tốt mà không có tính năng phụ nào vẫn có thể làm tốt hơn máy nhiều tính năng nhưng lượng gió yếu.
Dấu hiệu nên tắt nút ion hoặc ngừng dùng tính năng sinh khí
Nhiều máy cho phép bật tắt ion riêng. Nếu máy của bạn có nút này, cân nhắc tắt trong các trường hợp sau:
- Bạn ngửi thấy mùi hăng giống mùi sau giông khi đứng gần máy, nhất là lúc mới vào phòng.
- Người trong phòng thấy rát họng, ho khan, khó chịu ở ngực hoặc mắt cay khi máy chạy ion mà không có nguyên nhân rõ ràng khác.
- Trong phòng có người hen, bệnh phổi mạn, trẻ sơ sinh, người già yếu; trừ khi bác sĩ đã nói không vấn đề gì.
- Phòng nhỏ, đóng kín, máy đặt sát đầu giường.
- Bạn hay xông tinh dầu, dùng nước lau sàn có hương mạnh trong cùng phòng.
- Tường quanh máy bắt đầu có vệt bụi xám.
- Sách hướng dẫn không ghi gì về lượng ozone, và bạn không tìm được thông tin kiểm định.
Tắt ion không làm máy mất chức năng chính, vì màng lọc và quạt vẫn làm việc. Nếu máy không có nút tắt riêng và bạn có lo ngại, hỏi nơi bán hoặc nhà sản xuất về lượng ozone phát ra trước khi tiếp tục dùng trong phòng ngủ.
Trước khi mua máy có ion: những gì cần đọc
Vài bước giúp bạn chọn đúng giữa lời quảng cáo và thông tin thật:
- Tìm trong sách hướng dẫn hoặc tờ thông số dòng nói về ozone. Có ghi mức phát ra, có nêu theo tiêu chuẩn nào là dấu hiệu tốt.
- Kiểm tra máy có cho tắt ion riêng hay không. Máy cho bạn chọn thì linh hoạt hơn máy bật ion cố định.
- Đọc kỹ các cảnh báo an toàn. Nếu có câu dặn không dùng khi có người trong phòng, máy đó thuộc nhóm tạo ozone.
- Xem tính năng ion được trình bày là chính hay phụ. Nếu lời quảng cáo dựa gần hết vào ion, plasma, cực tím mà không nói lượng khí sạch, hãy cẩn trọng.
- Hỏi chính sách đổi trả. Dùng thử vài ngày đầu với ion bật, để ý mùi và cảm giác của người trong nhà.
Những thông tin này thường có trong tài liệu kỹ thuật, nhưng không nằm ở mặt trước hộp. Bỏ ra vài phút đọc giúp bạn không phải trả tiền cho tính năng mà cuối cùng mình sẽ tắt.
Nếu vẫn muốn bật ion: dùng sao cho hợp lý
Tắt ion không phải lựa chọn duy nhất. Với máy có công bố lượng ozone thấp, được kiểm định theo tiêu chuẩn rõ ràng, nhiều gia đình vẫn bật ion để máy giữ hạt mịn tốt hơn. Khi đó, vài thói quen nhỏ giúp giảm mặt trái mà vẫn giữ phần lợi.
Bật ion vào những lúc trong phòng ít người hoặc lúc bụi nhiều như sau khi quét dọn, rồi chuyển về chế độ chỉ lọc khi đi ngủ. Phòng ngủ nhỏ, đóng kín là nơi nên thận trọng nhất, vì mọi thứ máy phát ra đều dồn lại trong một thể tích nhỏ suốt nhiều giờ.
Đặt máy cách tường và đồ vật một khoảng như hướng dẫn, không đặt sát rèm vải sáng màu hay tranh ảnh, vì bụi tích điện thích bám vào các bề mặt gần nhất. Lau tường, mặt tủ quanh máy định kỳ để bụi đã bám không bay lên lại.
Tránh dùng ion cùng lúc với xông tinh dầu, đốt nến thơm hay vừa lau nhà bằng nước có hương mạnh, để hạn chế các phản ứng hoá học không cần thiết trong không khí. Nếu có ai trong nhà thấy khó chịu, tắt ion trước rồi mới tìm nguyên nhân khác.
Cuối cùng, hãy coi ion là phần thêm. Màng lọc đúng hạn, lượng gió đủ cho phòng và vị trí đặt hợp lý vẫn quyết định phần lớn hiệu quả của máy.
Câu hỏi thường gặp
Ion âm có tốt cho sức khoẻ như quảng cáo không?
Những lời hứa ion âm tăng sức đề kháng, giảm mệt mỏi chưa có đủ bằng chứng vững chắc để coi là công dụng sức khoẻ. Tác dụng rõ ràng hơn của ion là giúp hạt bụi kết cụm và bị giữ lại. Người có bệnh nên hỏi bác sĩ thay vì dựa vào tính năng này.
Làm sao biết máy nhà mình có sinh ozone không?
Đọc tài liệu kỹ thuật của máy xem có công bố lượng ozone không. Ở nhà, mũi chỉ phát hiện được khi nồng độ khá cao. Muốn đo chính xác cần thiết bị chuyên dụng; nếu không chắc, tắt tính năng ion là cách đơn giản nhất.
Vệt đen trên tường gần máy lọc có phải do ion?
Có thể. Hạt bụi tích điện bám lên tường gần máy tạo thành vệt. Nguyên nhân khác là luồng gió thổi bụi vào một chỗ hoặc ẩm mốc. Thử tắt ion một thời gian, lau sạch tường và xem vệt có quay lại không.
Dùng máy tạo ozone khử mùi phòng ngủ sau khi có người ốm được không?
Chỉ dùng khi phòng hoàn toàn trống người và vật nuôi, theo đúng hướng dẫn nhà sản xuất, rồi thông gió kỹ trước khi vào. Ozone không thay việc lau dọn, giặt chăn ga. Về vệ sinh phòng sau khi có người bệnh truyền nhiễm, theo hướng dẫn của cơ sở y tế.
Đèn cực tím trong máy lọc có nguy hiểm không?
Trong máy thiết kế đúng, đèn nằm kín bên trong nên người dùng không bị chiếu trực tiếp. Không mở nắp nhìn vào đèn khi máy chạy. Một số loại đèn có thể sinh ozone; thông tin này cần được ghi trong tài liệu máy.