Phần lớn quạt tích điện chỉ chạy được số giờ ghi trên hộp ở số gió nhỏ nhất, khi pin còn mới; bật số vừa hoặc số lớn, thời gian thường rút xuống còn một phần ba tới một nửa, và sau một hai mùa pin chai thì còn ít hơn nữa. Con số quảng cáo không hẳn sai, nó chỉ đo trong điều kiện thuận lợi nhất mà ít ai dùng thật vào đêm mất điện nóng nực.
Bài này giúp bạn tự ước số giờ chạy từ dung lượng pin, hiểu vì sao pin xuống cấp nhanh ở loại máy chỉ dùng vài lần mỗi năm, và nắm vài nguyên tắc an toàn khi sạc pin trong nhà. Phần cuối nói tới quạt mini cầm tay, quạt đeo cổ và những lựa chọn thay thế cho người chỉ cần chống nóng lúc mất điện.
Hai loại pin, hai kiểu xuống cấp
Quạt tích điện trên thị trường thường dùng một trong hai loại nguồn. Loại cũ và cỡ lớn hay dùng ắc quy chì kín: nặng, rẻ, chịu được dòng lớn nhưng dung lượng dùng được thấp hơn con số danh định, vì xả quá sâu sẽ làm ắc quy nhanh hỏng. Loại mới, gọn nhẹ hơn, dùng pin lithium-ion ghép từ nhiều cell nhỏ, nhẹ hơn nhiều với cùng năng lượng, nhưng nhạy với nhiệt và cần mạch bảo vệ tốt.
Ắc quy chì xuống cấp chủ yếu khi bị bỏ ở trạng thái cạn điện lâu ngày. Lớp tinh thể hình thành trên bản cực làm ắc quy mất dần khả năng nhận điện, và quá trình này đẩy nhanh nếu bạn dùng hết pin trong đợt mất điện rồi cất quạt luôn tới mùa sau. Đó là lý do nhiều chiếc quạt chỉ dùng tốt mùa đầu, mùa thứ hai đã chạy được rất ít.
Pin lithium thì xuống cấp theo số chu kỳ sạc xả, theo nhiệt độ và theo thời gian nằm ở trạng thái đầy. Để quạt cắm sạc liên tục trong góc nóng, hoặc cất quạt khi pin đầy trong kho mái tôn suốt mùa đông, đều làm pin già nhanh hơn. Pin lithium cạn kiệt hoàn toàn trong thời gian dài cũng có thể không sạc lại được nữa vì mạch bảo vệ khoá lại.
Hiểu hai kiểu xuống cấp này giúp bạn cất và sạc quạt đúng cách giữa hai mùa, phần sẽ nói ở cuối bài.
Tự ước số giờ chạy thật từ dung lượng pin
Bạn có thể ước thời gian chạy bằng một phép chia. Số dưới đây là ví dụ giả định để minh hoạ cách tính, không phải thông số của máy nào:
- Tìm năng lượng pin theo oát-giờ (Wh). Nếu máy ghi theo vôn và ampe-giờ, nhân hai số với nhau: ắc quy 12 V, 7 Ah là 84 Wh. Nếu ghi theo mAh, nhân với điện áp của cell lithium, thường khoảng 3,6–3,7 V: 10.000 mAh ở 3,7 V là khoảng 37 Wh.
- Trừ phần không dùng được. Với ắc quy chì, chỉ nên tính khoảng một nửa tới hai phần ba để không xả quá sâu. Với pin lithium, trừ thêm hao hụt qua mạch, ước chừng một phần mười tới một phần năm.
- Tìm công suất quạt ở số bạn định dùng. Nếu chỉ có công suất tối đa, coi số vừa vào khoảng một nửa tới hai phần ba số tối đa.
- Chia năng lượng dùng được cho công suất. Ví dụ giả định: ắc quy 84 Wh dùng được khoảng 50 Wh, quạt số vừa 15 W, chạy được hơn ba giờ. Pin lithium 37 Wh dùng được khoảng 31 Wh, quạt số nhỏ 5 W chạy hơn sáu giờ, số lớn 15 W chỉ khoảng hai giờ.
- Nhân thêm hệ số chai pin nếu máy đã qua một hai mùa. Một chiếc pin đã yếu có thể chỉ còn bảy tám phần mười dung lượng ban đầu, có khi thấp hơn nhiều.
Nếu kết quả tính ra thấp hơn hẳn con số trên hộp, gần như chắc chắn con số quảng cáo được đo ở số gió nhỏ nhất. Một điểm nữa cần cảnh giác: hàng giá rẻ, không rõ nguồn gốc có thể ghi dung lượng mAh cao hơn thực tế; khi quạt rất nhẹ mà ghi dung lượng rất lớn, hãy nghi ngờ.
Nguyên tắc an toàn khi sạc quạt trong nhà
Sạc ở chỗ thoáng, mặt cứng, có người ở gần. Không sạc trên giường, sofa, đệm hay dưới chăn, nơi nhiệt không thoát được và vật liệu dễ bắt lửa. Tránh để quạt cắm sạc qua đêm ngay cạnh chỗ trẻ nhỏ ngủ.
Dùng đúng bộ sạc đi kèm. Mỗi bộ pin có điện áp và dòng sạc phù hợp. Cắm bộ sạc khác loại, kể cả có đầu cắm vừa khít, có thể làm pin sạc sai và nóng bất thường.
Dấu hiệu phải ngừng dùng ngay. Vỏ phồng, khe vỏ hở ra, pin nóng nhiều khi sạc, có mùi ngọt hắc hoặc mùi khét, rỉ nước ở ắc quy. Rút sạc, đặt máy ra chỗ thoáng xa vật dễ cháy, không chọc, không bóp, không tự tháo pin, liên hệ nơi bảo hành.
Đọc kỹ chuyện vừa sạc vừa chạy. Một số máy cho phép, một số khuyên không nên vì pin vừa nạp vừa xả sẽ nóng hơn. Làm theo hướng dẫn của máy; không có hướng dẫn thì nên sạc xong rồi mới dùng.
Ngâm nước, ngập lụt là bỏ. Quạt tích điện bị ngập trong đợt lũ thì không cắm sạc lại. Nước lẫn bùn trong khoang pin và mạch có thể gây chập. Mang đi kiểm tra hoặc thải bỏ đúng nơi thu gom pin.
Pin hỏng không bỏ chung rác thường. Pin lithium và ắc quy chì đều cần thu gom riêng. Hỏi nơi bán hoặc điểm thu gom pin ở địa phương.
Quạt mini cầm tay, quạt kẹp bàn, quạt đeo cổ: kỳ vọng cho đúng
Ba loại quạt nhỏ dùng pin này rất phổ biến, mỗi loại có giới hạn riêng mà ảnh quảng cáo thường không cho thấy:
| Loại | Hợp với | Giới hạn hay gặp | Lưu ý an toàn |
|---|---|---|---|
| Quạt mini cầm tay | Đứng chờ ngoài nắng, đi đường ngắn | Pin nhỏ, gió chỉ đủ phả lên mặt ở rất gần, chạy ngắn ở số lớn | Không cầm sát mặt trẻ nhỏ; cánh nhựa vẫn có thể kẹp tóc, ngón tay |
| Quạt kẹp bàn, kẹp xe đẩy | Bàn làm việc, xe đẩy em bé có người trông | Kẹp lỏng dễ xoay, gió hẹp | Không hướng gió thẳng vào mặt trẻ, không phủ khăn lên xe đẩy khi quạt chạy |
| Quạt đeo cổ | Đi bộ, làm việc nhẹ ngoài trời | Gió yếu, sức nặng lên cổ khi đeo lâu, pin sát người nóng lên | Loại có cánh hở có thể cuốn tóc dài; buộc tóc gọn hoặc chọn loại không có cánh hở |
Trong ngày nắng gắt ngoài trời, những chiếc quạt nhỏ này chỉ giúp dễ chịu hơn đôi chút. Khi trời rất nóng, gió nóng thổi vào da không thay được việc tìm bóng râm, uống đủ nước và nghỉ ngơi. Người có dấu hiệu say nắng như chóng mặt, buồn nôn, da nóng đỏ cần được đưa vào chỗ mát và gọi trợ giúp y tế khi nặng.
Đọc mấy câu quảng cáo quen thuộc của quạt tích điện
“Chạy liên tục tới mười lăm, hai mươi giờ”. Hỏi ngay: ở số gió nào. Nếu bảng thông số chỉ có một con số thời gian, gần như chắc chắn đó là số nhỏ nhất. Hãy hỏi thêm thời gian ở số lớn nhất; người bán không trả lời được thì tự tính theo cách ở trên.
“Pin dung lượng khủng”. Dung lượng chỉ có nghĩa khi đi kèm đơn vị và điện áp. Con số mAh lớn của pin lithium điện áp thấp có thể chứa ít năng lượng hơn một ắc quy ghi số Ah nhỏ ở điện áp cao. So bằng oát-giờ mới công bằng.
“Sạc nhanh”. Sạc nhanh đòi hỏi dòng lớn hơn, pin nóng hơn khi sạc. Không sai, nhưng càng cần chỗ đặt thoáng, đúng bộ sạc. Hỏi thêm thời gian sạc đầy trong điều kiện bình thường.
“Kiêm đèn, kiêm sạc điện thoại”. Tính năng phụ có ích trong đêm mất điện, nhưng mọi thứ dùng chung một bộ pin. Bật đèn và sạc điện thoại cùng lúc thì giờ chạy quạt giảm tương ứng. Nên tính trước bạn ưu tiên thiết bị nào.
“Gió mạnh như quạt điện”. Muốn gió mạnh, động cơ phải tiêu thụ nhiều điện; với cùng một bộ pin, gió mạnh và chạy lâu là hai điều không đi cùng nhau. Một chiếc quạt tích điện vừa gió mạnh vừa chạy cả đêm thì pin phải lớn, máy sẽ nặng.
Cất quạt giữa hai mùa để pin không chết trong kho
Quạt tích điện có nhịp dùng rất lạ: cả năm nằm im, rồi trong vài đêm mất điện mùa bão lại phải chạy hết sức. Kiểu dùng này bất lợi cho cả hai loại pin. Cách giữ pin khoẻ đơn giản hơn người ta nghĩ, chỉ cần có thói quen.
Với ắc quy chì, sau mỗi đợt dùng cần sạc đầy lại ngay, không để quạt cạn điện nằm kho. Trong thời gian không dùng, sạc bổ sung định kỳ theo khuyến cáo của sách hướng dẫn, thường là vài tháng một lần. Ghi ngày sạc lên một miếng băng dính dán dưới đế để nhớ.
Với pin lithium, không nên cất khi pin đầy hẳn hoặc cạn hẳn. Mức giữa khoảng một nửa thường được khuyến nghị cho lưu kho dài ngày. Cất ở nơi khô mát trong nhà, tránh gác mái tôn, cốp xe, cạnh bếp. Vài tháng một lần lấy ra bật thử và sạc bù.
Trước mùa mưa bão, bạn nên làm một lần chạy thử: sạc đầy, bật ở số bạn thường dùng, đo xem chạy được bao lâu. Nếu thời gian đã tụt nhiều, bạn còn kịp thay pin ở nơi bảo hành hoặc chuẩn bị phương án khác, thay vì phát hiện ra vào đúng đêm mất điện.
Khi nào nên mua, và những phương án thay thế
Quạt tích điện đáng mua với một số hoàn cảnh cụ thể, còn với nhiều nhà, một phương án khác có thể rẻ và linh hoạt hơn:
- Đáng mua: vùng hay mất điện dài trong mùa mưa bão như các tỉnh duyên hải miền Trung, nhà có trẻ nhỏ hoặc người già khó chịu với nóng.
- Đáng mua: người hay đi cắm trại, làm việc ở nơi không có ổ điện, chủ cửa hàng nhỏ cần quạt khi cúp điện giờ cao điểm.
- Cân nhắc lại: nhà ở nơi điện ổn định, mỗi năm chỉ mất điện vài giờ; chiếc quạt sẽ nằm kho và pin chai trước khi kịp dùng.
- Phương án khác: một bộ pin dự phòng dung lượng lớn đã có sẵn trong nhà cắm với quạt USB nhỏ; bộ pin dùng được cho cả điện thoại, đèn.
- Phương án khác: nhà cần nhiều thiết bị chạy khi mất điện có thể tìm hiểu bộ lưu điện hoặc trạm sạc di động, nhưng đó là khoản đầu tư lớn hơn, cần đọc kỹ công suất và an toàn.
- Không thay được: quạt tích điện không phải giải pháp cho người cần làm mát vì lý do sức khoẻ trong đợt nắng nóng kéo dài; trường hợp đó cần kế hoạch chỗ ở mát hơn và hỏi ý kiến bác sĩ.
Câu hỏi nên đặt trước khi mua không phải là quạt chạy được bao nhiêu giờ, mà là mỗi năm nhà bạn thật sự cần bao nhiêu giờ quạt khi mất điện, và ai sẽ nhớ sạc nó giữa các mùa.
Câu hỏi thường gặp
Quạt tích điện để cắm sạc liên tục có hại pin không?
Với máy có mạch quản lý sạc tốt, việc cắm liên tục ít gây hại tức thì, nhưng pin lithium nằm lâu ở trạng thái đầy và trong chỗ nóng sẽ già nhanh hơn. Nếu không cần dùng ngay, nên rút sạc khi đầy và cất ở nơi mát.
Thay pin cho quạt tích điện có được không?
Nhiều máy thay được ở nơi bảo hành hoặc thợ có chuyên môn. Không tự ghép pin lithium hay đấu ắc quy khác loại vào quạt, vì sai thông số và thiếu mạch bảo vệ có thể gây nóng, phồng hoặc cháy.
Vì sao quạt báo đầy pin mà chạy rất nhanh hết?
Thường là pin đã chai, dung lượng thật còn thấp dù đèn báo đầy. Cũng có thể bạn đang dùng ở số gió lớn. Tính lại theo công suất ở số đang dùng; nếu thời gian vẫn thấp bất thường so với lúc mới mua, mang máy đi kiểm tra pin.
Có nên mang quạt tích điện lên máy bay?
Quy định với pin lithium khi đi máy bay tuỳ hãng và dung lượng pin, thường không cho để trong hành lý ký gửi. Kiểm tra quy định hiện hành của hãng bay trước chuyến đi, và mang theo thông số pin ghi trên máy.
Quạt tích điện chạy bằng tấm pin mặt trời có tốt không?
Có ích ở nơi nhiều nắng và hay mất điện, nhưng tấm pin đi kèm thường nhỏ, cần nhiều giờ nắng tốt mới sạc đầy. Ngày mưa bão, đúng lúc hay mất điện, lượng điện thu được rất ít. Coi là nguồn phụ chứ đừng trông vào nó hoàn toàn.
Ắc quy chì trong quạt cũ có tự sửa được không?
Không nên tự mở hay châm thêm gì vào ắc quy kín. Ắc quy chì có axit và chì, cần thu gom đúng nơi khi hỏng. Nếu quạt còn tốt, thay ắc quy cùng thông số ở nơi bảo hành hoặc cửa hàng có chuyên môn.