Quạt động cơ DC thật sự tốn ít điện hơn quạt động cơ AC thông thường, nhất là ở số gió nhỏ; nhưng vì bản thân quạt đã rất ít tốn điện, khoản tiết kiệm tính ra tiền mỗi tháng thường nhỏ hơn nhiều so với cảm giác mà chữ “tiết kiệm tới 50–70%” gợi ra. Ưu điểm đáng giá hơn của loại quạt này nằm ở chỗ khác: gió rất nhỏ mà vẫn êm, chạy suốt đêm nhẹ nhàng.
Bài này đặt phép tính ra giấy để bạn tự quy đổi theo hoá đơn nhà mình, giải thích vì sao phần trăm tiết kiệm trên hộp không sai mà vẫn dễ gây hiểu lầm, rồi đi qua các điểm yếu ít được nhắc: bo mạch điều khiển, cục nguồn rời, độ nhạy với điện chập chờn và chuyện hàng chục cấp gió. Bài không so hãng, chỉ nói về loại động cơ.
Khác nhau ở động cơ: vì sao DC tốn ít điện hơn
Quạt điện quen thuộc trong nhà dùng động cơ cảm ứng xoay chiều, cắm thẳng vào điện lưới, có một tụ điện để khởi động và giữ cho động cơ quay. Muốn giảm tốc, quạt thường chuyển giữa các cuộn dây hoặc nấc điện áp khác nhau. Cách này đơn giản, bền, rẻ, nhưng hiệu suất không cao, và ở số nhỏ động cơ vẫn hao phí một phần điện thành nhiệt.
Quạt gọi là DC thường dùng động cơ một chiều không chổi than. Điện lưới đi qua một bộ nguồn biến thành điện một chiều điện áp thấp, rồi một bo mạch điều khiển đóng ngắt dòng điện vào các cuộn dây theo đúng vị trí của rô-to. Nhờ được điều khiển điện tử, động cơ giữ hiệu suất khá tốt ở dải tốc độ rộng, và có thể quay rất chậm mà không ì hay kêu.
Hai điều rút ra từ đây. Một: chênh lệch điện năng rõ nhất ở số gió nhỏ và vừa, là số mà người ta để suốt đêm. Hai: quạt DC có thêm một bộ phận điện tử mà quạt AC không có, là bo mạch điều khiển và bộ nguồn. Phần tiết kiệm đến từ đó, và phần rủi ro cũng đến từ đó.
Một lưu ý về cách gọi: trên thị trường, chữ DC đôi khi được gắn cho cả quạt mini chạy cổng USB lẫn quạt đứng cỡ lớn. Bài này nói về quạt đứng, quạt treo, quạt trần cắm điện lưới có động cơ DC bên trong.
Phép tính số điện: ví dụ giả định cho một chiếc quạt phòng ngủ
Số oát dưới đây là ví dụ giả định trong khoảng thường gặp, không phải số đo của máy nào. Bạn thay bằng số ghi trên tem thông số hoặc sách hướng dẫn của quạt nhà mình. Giả định quạt chạy tám giờ mỗi đêm, ba mươi đêm mỗi tháng.
| Mức dùng | Quạt AC (giả định) | Quạt DC (giả định) | Số điện mỗi tháng AC | Số điện mỗi tháng DC |
|---|---|---|---|---|
| Số nhỏ suốt đêm | 30 W | 6 W | 7,2 kWh | 1,4 kWh |
| Số vừa | 38 W | 15 W | 9,1 kWh | 3,6 kWh |
| Số lớn | 50 W | 28 W | 12 kWh | 6,7 kWh |
Ở số nhỏ, chênh lệch khoảng sáu số điện mỗi tháng cho một chiếc quạt. Phần trăm thì lớn thật, cỡ bảy tám chục phần trăm, đúng như hộp ghi. Nhưng để so, một chiếc điều hoà nhỏ chạy cùng tám giờ mỗi đêm có thể tốn hàng trăm số mỗi tháng. Nói cách khác, đổi một chiếc quạt từ AC sang DC tiết kiệm ít hơn so với việc giảm một giờ điều hoà mỗi đêm.
Muốn quy ra tiền, nhân số điện chênh lệch với giá điện bậc cao nhất mà nhà bạn đang chạm tới trong hoá đơn, vì phần điện tiết kiệm được sẽ cắt từ bậc trên cùng trước.
Bao lâu thì bù lại phần chênh giá mua
Quạt DC thường đắt hơn quạt AC cùng cỡ. Câu hỏi thực tế là bao lâu thì tiền điện tiết kiệm bù được phần chênh đó. Làm theo các bước sau với số của nhà bạn:
- Lấy giá chênh lệch giữa hai chiếc quạt bạn đang cân nhắc, chia cho giá một số điện ở bậc cao nhất trong hoá đơn. Kết quả là số kWh cần tiết kiệm để hoà vốn.
- Ước số kWh tiết kiệm mỗi tháng theo cách dùng thật, như bảng ở trên.
- Đếm số tháng trong năm bạn thật sự bật quạt. Ở miền Bắc có thể chỉ năm sáu tháng; ở miền Nam gần như quanh năm.
- Chia số kWh cần hoà vốn cho số kWh tiết kiệm mỗi năm. Ví dụ giả định: phần chênh tương đương 150 số điện, mỗi tháng tiết kiệm năm số, dùng tám tháng một năm, thì cần gần bốn năm.
- So kết quả với tuổi thọ bạn kỳ vọng ở chiếc quạt. Nếu thời gian hoà vốn dài hơn thời gian bảo hành bo mạch, phần tiết kiệm điện không còn là lý do chính để mua.
Phép tính thường nghiêng về quạt DC khi quạt chạy gần như cả ngày, như nhà có người già, có trẻ nhỏ ngủ ngày, văn phòng tại gia, cửa hàng; hoặc khi nhà có nhiều quạt cùng thay một lượt. Với chiếc quạt bật vài giờ buổi tối trong mùa hè ngắn, tiết kiệm điện hầu như không đủ làm lý do.
Điểm yếu ít được nói: bo mạch, cục nguồn và điện chập chờn
Bo mạch là phần đắt và hay hỏng nhất. Quạt AC hỏng thường là tụ, công tắc, dây, những linh kiện rẻ và phổ biến. Quạt DC hỏng nhiều khi rơi vào bo điều khiển hoặc bộ nguồn, phải thay nguyên cụm, linh kiện theo từng dòng máy và không phải tiệm nào cũng có. Khi mua, hỏi riêng thời hạn bảo hành phần này.
Nhạy với sét lan truyền và điện áp không ổn định. Mạch điện tử nói chung chịu đựng kém hơn cuộn dây trước xung điện. Ở nơi hay mất điện, điện yếu ban đêm hoặc mùa giông nhiều, nên cắm quạt vào ổ có bảo vệ chống xung, rút điện khi giông lớn.
Cục nguồn rời là một điểm hỏng nữa. Một số quạt DC dùng cục nguồn rời như sạc máy tính. Cục nguồn nóng khi chạy lâu, dễ bị đè dưới chăn hay đặt sát tường; mất hoặc hỏng thì phải tìm đúng loại điện áp và cực, không cắm bừa nguồn khác.
Một số máy có tiếng rít điện tử nhẹ ở số nhỏ. Động cơ thì êm, nhưng mạch đóng ngắt điện có thể phát ra tiếng rít rất nhỏ mà tai nhạy nghe thấy trong phòng yên tĩnh. Không phải máy nào cũng có; cách duy nhất để biết là nghe thử ở số nhỏ trong chỗ yên lặng.
Phụ thuộc điều khiển từ xa. Máy chỉ có vài nút cảm ứng, còn lại phải dùng điều khiển hoặc ứng dụng. Mất điều khiển hay hết pin là mất một nửa chức năng. Người lớn tuổi dùng quen núm vặn có thể thấy phiền.
Mười hai, hai mươi bốn, ba mươi hai cấp gió: con số đẹp hơn ý nghĩa
Quạt DC điều khiển tốc độ bằng điện tử nên nhà sản xuất có thể chia thành bao nhiêu cấp cũng được. Đây là chỗ con số trên hộp dễ đánh lạc hướng:
- Giữa hai cấp kề nhau trong dãy ba mươi hai cấp, chênh lệch tốc độ thường nhỏ tới mức da người khó phân biệt. Thực tế đa số người dùng quanh quẩn ở ba bốn cấp.
- Lợi ích thật nằm ở cấp thấp nhất: gió rất nhẹ mà động cơ vẫn quay đều. Hãy hỏi cấp thấp nhất nhẹ tới mức nào thay vì hỏi có bao nhiêu cấp.
- Chế độ gió tự nhiên, gió ru ngủ chỉ là thay đổi tốc độ theo chu kỳ lập trình sẵn. Có người thích, có người thấy khó chịu vì gió lúc mạnh lúc yếu; nên thử trước.
- Hẹn giờ tắt và tự giảm gió theo giờ hữu ích thật cho phòng ngủ, nhất là nhà có trẻ nhỏ và người già.
- Cảm biến nhiệt độ tự chỉnh gió: thường đặt trong thân quạt, đo không khí quanh máy chứ không đo chỗ bạn nằm. Coi là tiện ích phụ.
Nói ngắn: chữ DC đáng giá ở độ êm và mức gió nhỏ, không đáng giá ở số lượng cấp gió. Khi so hai máy, nghe thử cấp nhỏ nhất còn có ích hơn đọc bảng thông số.
Tự đo điện năng quạt ở nhà thay vì tin con số trên hộp
Muốn biết chính xác quạt nhà mình tốn bao nhiêu, cách rẻ và chắc nhất là đo. Dụng cụ cần có là một ổ cắm đo điện năng loại cắm trung gian, bán phổ biến ở cửa hàng điện, có màn hình hiện số oát và số kWh cộng dồn.
- Cắm ổ đo vào ổ tường, cắm quạt vào ổ đo. Chờ quạt chạy ổn định khoảng một phút ở mỗi số gió rồi ghi lại số oát.
- Đo cả số nhỏ nhất, số bạn hay dùng và số lớn nhất. Với quạt DC, đo thêm khi quạt đã tắt bằng điều khiển nhưng vẫn cắm điện, vì mạch chờ vẫn tiêu thụ một chút.
- Để ổ đo cộng dồn qua một đêm bình thường, sáng ra đọc số kWh. Con số này đã tính cả việc bạn đổi số gió, hẹn giờ tắt giữa đêm.
- Nhân số kWh một đêm với số đêm dùng quạt trong tháng, đối chiếu với tổng số điện trên hoá đơn để thấy quạt chiếm bao nhiêu phần.
- Làm tương tự với điều hoà, tủ lạnh, bình nóng lạnh nếu ổ đo chịu được tải. Thiết bị công suất lớn vượt mức ghi trên ổ đo thì không cắm qua ổ đo.
Phần lớn các nhà làm phép đo này đều đi tới cùng một kết luận: quạt, dù AC hay DC, chỉ là phần nhỏ của hoá đơn. Biết điều đó, bạn sẽ chọn quạt theo độ êm, gió và độ bền nhiều hơn theo khẩu hiệu tiết kiệm điện, và dồn công sức tiết kiệm vào thiết bị thật sự ngốn điện.
Lưu ý an toàn khi đo: dùng ổ đo có nguồn gốc rõ ràng, không cắm chồng nhiều ổ, không dùng ổ đo ở nơi ẩm ướt.
Khi nào quạt DC đáng mua, khi nào quạt AC tốt vẫn đủ
Quạt DC đáng tiền nhất cho phòng ngủ có trẻ sơ sinh, người lớn tuổi hoặc người ốm cần gió rất nhẹ, đều và êm suốt đêm. Ở mức gió đó quạt AC thường hoặc quá mạnh, hoặc ì và ù. Nó cũng hợp với nhà chạy quạt gần như cả ngày, cửa hàng, nơi làm việc tại nhà, và những ai đang dùng nguồn điện có giới hạn như hệ điện mặt trời nhỏ hay bộ lưu điện, vì công suất thấp giúp kéo dài thời gian chạy.
Ngược lại, nếu quạt chỉ bật vài giờ buổi tối, đặt ở phòng khách cần gió mạnh, hay ở nơi điện chập chờn và hay có giông sét, một chiếc quạt AC chắc chắn, có lồng tốt và động cơ êm vẫn là lựa chọn hợp lý. Quạt AC dễ sửa ở bất cứ đâu, chịu va đập điện tốt hơn và rẻ hơn.
Cũng đừng để chữ tiết kiệm điện đánh lạc hướng khỏi khoản lớn hơn nhiều trong hoá đơn mùa hè: điều hoà, bình nóng lạnh, tủ lạnh cũ. Dùng quạt để hỗ trợ, cho phép đặt điều hoà cao hơn một vài độ mà vẫn dễ chịu, thường tiết kiệm nhiều hơn việc đổi loại động cơ quạt.
Cuối cùng, cả hai loại đều cần an toàn cơ bản: đặt chỗ vững, đi dây gọn, không để trẻ chọc tay vào lồng, rút điện khi lau chùi, và không tự tháo bo mạch hay cục nguồn khi máy có dấu hiệu nóng, mùi khét.
Câu hỏi thường gặp
Quạt DC có bền hơn quạt AC không?
Động cơ không chổi than bản thân khá bền, nhưng quạt DC có thêm bo mạch và bộ nguồn là các bộ phận điện tử dễ hỏng hơn trước xung điện, ẩm và nhiệt. Độ bền tổng thể phụ thuộc nhiều vào chất lượng mạch và điều kiện điện nhà bạn.
Làm sao biết quạt nhà mình là AC hay DC?
Xem tem thông số ở thân hoặc đế quạt và sách hướng dẫn. Quạt DC thường ghi rõ động cơ DC, có thể có cục nguồn rời, nhiều cấp gió và điều khiển từ xa. Quạt có núm vặn ba bốn số và cắm thẳng điện lưới thường là AC.
Quạt DC có dùng được với pin, ắc quy khi mất điện không?
Chỉ khi nhà sản xuất thiết kế cho phép, ví dụ có cổng nguồn một chiều phụ hoặc pin tích hợp. Không tự đấu ắc quy hay nguồn khác vào quạt vì sai điện áp và cực có thể làm hỏng mạch hoặc gây chập cháy.
Vì sao quạt DC số nhỏ nhất vẫn có tiếng rít nhẹ?
Một số máy phát tiếng rít nhỏ từ mạch đóng ngắt điện hoặc cuộn cảm trong bộ nguồn. Nếu tiếng rõ và làm phiền giấc ngủ ngay từ đầu, nên đổi trong thời hạn nơi bán cho phép. Tiếng rít mới xuất hiện kèm mùi lạ hay nóng thì ngừng dùng và mang đi bảo hành.
Quạt trần DC có đáng hơn quạt đứng DC?
Quạt trần chạy cả ngày trong phòng khách rộng thì tiết kiệm điện cộng dồn rõ hơn, nhưng lắp đặt cần thợ, cần trần đủ cao và móc treo chắc. Quạt đứng linh hoạt hơn. Hai loại phục vụ hai nhu cầu khác nhau hơn là cạnh tranh nhau.