Máy massage cầm tay dạng súng đập nhanh và lặp lại lên cơ, có thể làm bạn thấy cơ bớt căng, bớt mỏi trong một khoảng ngắn sau khi dùng, nhất là sau buổi tập hay một ngày đứng nhiều. Đó là lợi ích hợp lý và có một số nghiên cứu nhỏ ủng hộ về cảm giác đau mỏi. Nhưng máy không chữa đau lưng, không làm tan mỡ, không "đánh tan axit lactic", và có những vùng cơ thể, những nhóm người không được dùng.
Bài viết theo loại thiết bị, không nêu hãng, không chấm điểm, không dựa trên việc thử một mẫu nào. Đây không phải lời khuyên điều trị: nếu bạn đang đau, đang có bệnh lý cơ xương khớp hay mạch máu, hãy hỏi bác sĩ hoặc chuyên viên vật lý trị liệu trước khi dùng.
Máy massage dạng súng hoạt động thế nào
Bên trong thân máy là một động cơ điện quay, qua cơ cấu tay quay biến chuyển động tròn thành chuyển động tịnh tiến: đầu máy lao ra rồi rút vào hàng chục lần mỗi giây. Khi bạn tì đầu máy lên cơ, mỗi nhịp là một cú đập nhỏ. Cảm giác này khác với rung đều của máy massage cầm tay kiểu cũ: lực dồn vào một điểm và có chiều sâu hơn.
Ba thông số thường gặp là tần số đập, biên độ, tức đầu máy đi ra bao xa, và lực mà động cơ chịu được trước khi chững lại khi bạn ấn. Đầu máy thay được nhiều hình: tròn to cho cơ lớn, đầu dẹt, đầu chữ U cho hai bên cột sống, đầu nhọn cho điểm nhỏ. Mỗi loại đầu phân bố lực khác nhau; đầu càng nhỏ, lực càng dồn, càng phải nhẹ tay.
Cơ chế cảm giác dễ chịu chưa được hiểu đầy đủ. Các giả thuyết hay được nhắc là kích thích thụ thể ở da và cơ làm giảm cảm nhận đau trong chốc lát, tăng lưu lượng máu cục bộ, và giúp người dùng thả lỏng. Phần lớn bằng chứng là các nghiên cứu nhỏ, thời gian theo dõi ngắn, nên nói đến tác dụng lâu dài là vượt quá những gì đã biết.
Giúp được gì và không giúp được gì
Lời giới thiệu máy massage thường trộn những điều có cơ sở với những điều không. Bảng dưới tách hai nhóm, theo hiểu biết phổ thông hiện nay; không phải kết quả đo của trang.
| Lời hứa hay gặp (giả định) | Nên hiểu thế nào |
|---|---|
| Giảm đau mỏi cơ sau tập | Có thể giảm cảm giác đau mỏi trong thời gian ngắn ở một số người; không rút ngắn quá trình hồi phục thật của cơ một cách đã được chứng minh rõ |
| Tăng độ linh hoạt trước khi tập | Một số nghiên cứu nhỏ thấy tầm vận động tăng tạm thời; không thay được khởi động bằng vận động |
| Đánh tan axit lactic | Quan niệm cũ; axit lactic tự được cơ thể xử lý khá nhanh sau tập và không phải nguyên nhân chính của đau cơ ngày hôm sau |
| Giảm mỡ, làm thon bắp chân | Không có cơ chế nào để máy đập làm tan mỡ dưới da |
| Chữa đau lưng, đau vai gáy | Đau kéo dài có nhiều nguyên nhân, có nguyên nhân cần khám; máy chỉ làm dễ chịu tạm thời, có thể che dấu hiệu cần chú ý |
| Thay buổi trị liệu | Không thay được đánh giá và bài tập của chuyên viên vật lý trị liệu |
Với kỳ vọng đúng, máy massage là một món dễ chịu cho người hay tập hoặc làm việc đứng nhiều. Với kỳ vọng chữa bệnh, nó sẽ là món đồ nằm trong ngăn kéo.
Vùng nào và người nào không nên dùng
Đây là phần quan trọng nhất của bài và cũng là phần hay bị lướt qua trong sách hướng dẫn. Các cảnh báo dưới đây là nguyên tắc thận trọng chung; sách hướng dẫn của máy bạn có thể ghi thêm.
- Cổ phía trước và hai bên cổ: nơi có động mạch cảnh và dây thần kinh, tuyệt đối không đập vào.
- Đầu, mặt, cột sống, xương nhô, khớp: đập trực tiếp lên xương và khớp gây đau và có thể tổn thương; đi dọc hai bên cột sống chứ không đè lên.
- Vết thương, vết bầm, chỗ sưng nóng đỏ, vùng mới phẫu thuật: chờ lành và hỏi bác sĩ.
- Tĩnh mạch giãn, người có tiền sử huyết khối, rối loạn đông máu hoặc đang dùng thuốc chống đông: có nguy cơ bầm tím và biến chứng mạch máu, phải hỏi bác sĩ trước.
- Phụ nữ mang thai: không dùng ở bụng, lưng dưới; các vùng khác cũng nên hỏi bác sĩ sản khoa.
- Người loãng xương, người có thiết bị cấy trong người, người tê bì mất cảm giác ở chi: khó cảm nhận khi lực quá mạnh, cần ý kiến chuyên môn.
- Trẻ em: không dùng máy massage dạng súng cho trẻ, và cất máy ngoài tầm với.
Dùng xong thấy tê kéo dài, đau nhói, bầm tím, hay đau tăng vào hôm sau là dấu hiệu dừng lại. Những dấu hiệu này không phải "máy đang có tác dụng".
Con số trên hộp nói lên gì
Tần số đập. Số nhịp mỗi phút cao hơn cho cảm giác "rung" hơn, thấp hơn cho cảm giác "đập" rõ hơn. Không có tần số nào được chứng minh là tốt nhất; đa số người dùng cuối cùng chỉ dùng một hai mức thấp.
Biên độ. Đầu máy đi ra càng xa thì cú đập càng sâu. Biên độ lớn hợp với cơ đùi, mông của người to khoẻ; với người nhỏ người, cơ mỏng, biên độ lớn dễ chạm xương và gây đau.
Lực chững. Là lực ấn mà máy chịu được trước khi động cơ chững lại. Con số lớn nghe hấp dẫn, nhưng ấn mạnh tới mức đó hiếm khi là cách dùng đúng; con số này chủ yếu cho biết động cơ khoẻ.
Số đầu thay. Bộ nhiều đầu trông đầy đặn, thực tế đầu tròn lớn dùng được cho phần lớn các nhóm cơ. Đầu nhọn là đầu dễ dùng sai nhất vì dồn lực vào một điểm nhỏ.
Ồn, nặng, pin: chỗ dở trong dùng hằng ngày
Máy massage dạng súng ồn hơn nhiều người tưởng, nhất là ở mức mạnh và khi đầu máy chạm vào cơ. Tiếng đập lạch cạch truyền qua sàn, qua giường, dùng buổi tối trong căn hộ tường mỏng có thể làm phiền người cùng nhà. Quảng cáo "siêu êm" thường đo ở chế độ thấp nhất, máy chạy không tải.
Trọng lượng cũng đáng nghĩ. Máy cần đủ nặng để có động cơ và pin, nhưng tự massage vai sau hoặc lưng bằng một vật gần một cân, giơ tay qua đầu, dễ mỏi chính cánh tay và vai đang muốn thả lỏng. Đây là lý do nhiều máy chỉ được dùng ở bắp chân và đùi, những chỗ dễ với tới.
Pin sạc chai dần theo thời gian như mọi thiết bị dùng pin. Nhiều máy không thay pin được, và máy để lâu không sạc có thể không lên nguồn. Nếu bạn ít dùng, sạc định kỳ theo hướng dẫn; nếu máy nóng bất thường khi sạc, phồng vỏ hay có mùi lạ, ngừng dùng và đưa tới nơi bảo hành, không tự tháo pin.
Dùng nhẹ nhàng: cách làm an toàn cho người mới
Nếu bạn không thuộc các nhóm cần tránh ở trên và muốn thử, cách dùng thận trọng như sau. Đây là hướng dẫn chung, không thay chỉ dẫn của chuyên viên đang theo dõi bạn.
- Bắt đầu ở tốc độ thấp nhất với đầu tròn lớn.
- Đặt đầu máy lên phần thịt của cơ, như bắp chân, đùi trước, đùi sau, mông, tránh xương và khớp.
- Không ấn mạnh; để máy tự đập, di chuyển chậm dọc theo thớ cơ.
- Mỗi nhóm cơ chừng một đến hai phút, không giữ máy một chỗ lâu.
- Cả buổi chỉ vài nhóm cơ, tổng thời gian ngắn; dùng lâu hơn không có nghĩa là tốt hơn.
- Sau khi dùng, chú ý cảm giác trong vài giờ và sáng hôm sau; đau tăng hay bầm tím thì dừng.
Nếu bạn dùng máy để đỡ đau ở một chỗ cố định suốt nhiều tuần, đó là lúc nên đi khám tìm nguyên nhân, không phải tăng mức máy.
Các loại máy massage khác trong nhà: gối, đai, máy massage cổ
Ngoài dạng súng, gia đình hay có gối massage có bi xoay và nhiệt, đai massage quấn bụng hoặc lưng, máy massage cổ vai đeo trên vai. Những loại này cùng một nguyên tắc: làm dễ chịu, không chữa bệnh. Đai massage quảng cáo giảm mỡ bụng nằm cùng nhóm với lời hứa tan mỡ ở trên, không có cơ chế thuyết phục.
Với các thiết bị có chức năng làm ấm, cần cẩn thận với người tiểu đường, người tê bì mất cảm giác, người lớn tuổi: họ có thể không nhận ra khi da quá nóng. Không ngủ quên với thiết bị đang chạy, không dùng khi đang say rượu, không dùng ở vùng cổ phía trước. Máy massage cổ đeo có xung điện là một loại khác, có cảnh báo riêng với người có thiết bị cấy trong người, cần đọc kỹ sách hướng dẫn.
Nếu bạn mua máy massage làm quà cho bố mẹ lớn tuổi, hãy nghĩ tới người dùng thật: tay có còn khoẻ để cầm máy nặng không, có bệnh nền như tim mạch, tiểu đường, loãng xương không, đang dùng thuốc gì. Một chiếc gối massage nhiệt độ thấp có hẹn giờ tự tắt thường an toàn và dễ dùng hơn một máy dạng súng lực mạnh.
Khi nào nên gặp bác sĩ hay chuyên viên vật lý trị liệu
Máy massage hợp với mỏi cơ thông thường sau vận động, sau một ngày đứng hay ngồi lâu. Nó không phải công cụ để xử lý đau. Một số dấu hiệu cho thấy cơn đau của bạn cần được thăm khám thay vì massage: đau sau chấn thương, ngã, va đập; đau kèm sưng nóng đỏ; đau lan xuống tay hoặc chân kèm tê, yếu; đau lưng kèm sốt, sụt cân hay rối loạn tiểu tiện; đau bắp chân một bên kèm sưng, căng.
Trường hợp cuối cần nói rõ hơn: đau và sưng một bên bắp chân, nhất là sau chuyến đi dài, sau phẫu thuật hay khi nằm lâu, có thể liên quan tới cục máu đông trong tĩnh mạch. Massage mạnh lên vùng đó là điều cần tránh, và người có dấu hiệu này cần đi khám sớm.
Với đau mỏi kéo dài do tư thế làm việc, chuyên viên vật lý trị liệu có thể đánh giá và đưa bài tập phù hợp. Máy massage có thể đi kèm trong kế hoạch đó nếu họ thấy hợp, với chỉ dẫn cụ thể về vùng dùng và thời gian.
Câu hỏi thường gặp
Máy massage cầm tay có dùng hằng ngày được không?
Với người khoẻ dùng nhẹ nhàng ở các nhóm cơ lớn, vài phút mỗi ngày thường không vấn đề. Điều cần tránh là dùng lâu, ấn mạnh, đập lên xương khớp, hoặc dùng mỗi ngày để át cơn đau mà không tìm nguyên nhân.
Có nên dùng máy massage cho vùng cổ vai gáy không?
Cổ phía trước và hai bên cổ tuyệt đối không dùng. Phần cơ vai phía trên và sau vai có thể dùng nhẹ ở tốc độ thấp, tránh xương bả vai và cột sống. Đau cổ vai gáy kéo dài, tê tay thì cần khám chứ không chỉ massage.
Massage bằng máy sau tập có giúp cơ phục hồi nhanh hơn không?
Một số nghiên cứu nhỏ cho thấy cảm giác đau mỏi giảm tạm thời, nhưng bằng chứng về phục hồi thật của cơ còn hạn chế. Ngủ đủ, ăn đủ đạm, uống đủ nước và tập tăng dần vẫn là những yếu tố chính.
Người đang dùng thuốc chống đông có dùng máy massage được không?
Người dùng thuốc chống đông dễ bầm tím và chảy máu dưới da. Hãy hỏi bác sĩ đang kê thuốc trước khi dùng bất kỳ máy massage nào có lực đập mạnh, và dừng ngay nếu thấy bầm tím.
Vì sao dùng máy massage xong lại thấy đau hơn?
Thường do ấn quá mạnh, dùng quá lâu một chỗ, đập lên xương hay vùng đang viêm. Hãy giảm tốc độ, giảm lực, rút ngắn thời gian. Nếu đau tăng kéo dài hơn một hai ngày, sưng hay bầm, hãy đi khám.