Máy lọc không khí thường kém hiệu quả vì bốn lý do lặp đi lặp lại: phòng lớn hơn sức máy, cửa mở hoặc nguồn bụi vẫn đang phát, máy chạy ở số nhỏ gần như cả ngày, và máy bị đặt vào góc khuất. Không lý do nào trong đó là lỗi của màng lọc. Màng lọc tốt chỉ làm sạch được phần không khí đi qua nó; nếu mỗi giờ chỉ một phần nhỏ thể tích phòng được đi qua máy, phòng gần như không đổi.
Bài này không hướng dẫn chọn mua máy. Bài giúp bạn tự kiểm tra chiếc máy đang có hoặc sắp có làm được bao nhiêu trong căn phòng thật của mình, hiểu vì sao đèn báo xanh không đồng nghĩa với phòng sạch, và nhận ra những việc mà máy lọc bụi vốn dĩ không làm được. Máy lọc không khí không chữa bệnh; người có bệnh hô hấp nên hỏi bác sĩ về cách giảm phơi nhiễm phù hợp với mình.
Số lần lọc mỗi giờ: con số quyết định mà hộp máy ít giải thích
Chỉ số lượng khí sạch, thường viết tắt CADR, cho biết mỗi giờ máy trả ra bao nhiêu mét khối không khí đã được làm sạch một loại hạt nhất định, đo ở số gió lớn nhất trong phòng thử. Đem con số đó chia cho thể tích phòng của bạn, bạn có số lần toàn bộ không khí trong phòng được thay bằng không khí đã lọc mỗi giờ. Đây mới là con số nói lên phòng có sạch nhanh hay không.
Dòng chữ “phù hợp phòng tới bao nhiêu mét vuông” trên hộp là kết quả của một phép quy đổi, và phép quy đổi đó phụ thuộc vào việc nhà sản xuất giả định bao nhiêu lần lọc mỗi giờ, trần cao bao nhiêu. Cùng một chiếc máy, giả định một lần lọc mỗi giờ thì ghi được diện tích lớn gấp mấy lần so với giả định năm lần. Diện tích trên hộp vì vậy không sai, nhưng không so được giữa các máy nếu không biết giả định đi kèm.
Các khuyến nghị thông dụng thường hướng tới vài lần lọc mỗi giờ cho phòng ở, cao hơn với người nhạy cảm hoặc ngày ô nhiễm nặng. Bạn không cần thuộc con số chính xác; chỉ cần nhớ rằng một lần lọc mỗi giờ là rất chậm, đặc biệt khi bụi từ ngoài vẫn đang lọt vào.
Phép tính còn có một chỗ hay bị quên: CADR đo ở số lớn nhất. Ở số nhỏ, số ngủ, lượng khí qua máy giảm mạnh, có khi chỉ còn một phần ba hay một phần tư. Mà số nhỏ lại là số nhiều người để suốt ngày đêm vì êm.
Ví dụ giả định: cùng một máy trong hai căn phòng
Giả định một máy có CADR 300 mét khối mỗi giờ ở số lớn nhất, số ngủ chỉ đạt khoảng một phần ba. Số liệu là minh hoạ cách tính, không phải thông số của máy nào.
| Tình huống | Thể tích phòng | Số lớn nhất | Số ngủ |
|---|---|---|---|
| Phòng ngủ 15 m², trần 2,8 m | khoảng 42 m³ | khoảng 7 lần/giờ | khoảng 2,4 lần/giờ |
| Phòng ngủ 20 m², trần 3 m | khoảng 60 m³ | khoảng 5 lần/giờ | khoảng 1,7 lần/giờ |
| Phòng khách liền bếp 35 m², trần 3,2 m | khoảng 112 m³ | khoảng 2,7 lần/giờ | dưới 1 lần/giờ |
| Phòng khách 35 m², mở thông cầu thang lên tầng | cộng thêm cả khối cầu thang | dưới 2 lần/giờ | gần như không đáng kể |
Cùng một chiếc máy có thể làm tốt ở phòng ngủ nhỏ và gần như vô hình ở phòng khách liền bếp. Nhà ống nhiều tầng có cầu thang mở là trường hợp khó nhất: không khí cả nhà thông nhau qua giếng cầu thang, nên thể tích thật lớn hơn nhiều so với diện tích một phòng.
Nếu phép tính cho thấy phòng của bạn chỉ đạt khoảng một lần lọc mỗi giờ ở chế độ bạn hay dùng, hãy đóng bớt không gian, tăng số khi có người trong phòng, hoặc chấp nhận rằng máy chỉ giúp được một phần.
Cửa mở và nguồn bụi đang phát: máy đổ nước vào thùng thủng
Cửa mở thì không khí ngoài trời liên tục thay chỗ không khí đã lọc. Vào ngày bụi mịn ngoài trời cao, phòng mở cửa ban công gần như cân bằng với không khí bên ngoài. Máy vẫn chạy, nhưng mỗi mét khối không khí sạch nó trả ra nhanh chóng bị hoà vào dòng không khí bẩn tràn vào.
Kẽ cửa nhà mặt đường cũng là cửa mở. Cửa cuốn, cửa nhôm cũ, khe dưới cửa ra ban công để lọt bụi đều đặn. Ở nhà mặt đường đông xe, đóng cửa chưa chắc đã kín.
Bếp, nhang, thuốc lá là nguồn ngay trong phòng. Rán, nướng, đốt nhang, hút thuốc tạo ra lượng hạt mịn lớn trong thời gian ngắn. Máy lọc không theo kịp nguồn phát tại chỗ; hút mùi bếp, mở cửa thoáng khi đốt và không hút thuốc trong nhà có tác dụng lớn hơn.
Quét nhà, giũ chăn, hút bụi máy kém cũng làm bụi bay lại. Bụi đã lắng xuống sàn bị khuấy lên khi dọn dẹp. Đó là lúc nên tăng số máy lọc, không phải lúc tắt máy cho đỡ ồn.
Không có nghĩa là không bao giờ mở cửa. Đóng kín để lọc bụi không giải quyết các thứ khác trong phòng, như hơi nấu nướng, độ ẩm và khí thở ra. Cân bằng hợp lý là thông gió vào lúc không khí ngoài trời tốt hơn, đóng cửa và chạy máy khi ngoài trời xấu.
Đặt sai chỗ: những vị trí làm máy hút lại chính không khí của mình
Máy lọc cần hút được không khí bẩn và thổi không khí sạch ra chỗ có người. Các vị trí sau làm giảm hiệu quả, dù máy không hề hỏng:
- Nhét sát vào góc tường hoặc sát cạnh tủ: cửa hút gió bị chắn một phần, không khí sạch thổi ra quẩn lại ngay cửa hút.
- Đặt sau sofa, dưới gầm bàn, sau rèm: máy lọc đi lọc lại một túi không khí nhỏ, còn chỗ người ngồi gần như không được đổi gió.
- Đặt ngay cạnh cửa sổ mở: máy bận lọc không khí vừa tràn vào ở mép cửa, nhưng phần còn lại của phòng vẫn chịu dòng không khí từ ngoài.
- Đặt ở góc xa giường nhất trong phòng ngủ lớn: người ngủ hít phần không khí chưa kịp qua máy.
- Đặt trên thảm dày với máy hút gió từ đáy: cửa hút bị bịt.
- Đặt ngay dưới luồng gió của điều hoà hoặc quạt thổi ngược hướng: luồng khí bị đẩy lệch.
Vị trí thường hợp lý là chỗ thoáng, cách tường vài chục phân theo hướng dẫn của máy, giữa nguồn bụi và chỗ người hay ở. Thử dời máy và quan sát chính mũi của bạn ở những ngày bụi hoặc khi nấu ăn, đôi khi khác biệt rõ hơn mọi con số.
Đèn báo xanh không có nghĩa là phòng đã sạch
Nhiều máy có cảm biến bụi và đèn màu đổi theo mức bụi. Đó là một tiện ích hữu ích, nhưng cần hiểu đúng nó đo cái gì. Cảm biến thường là loại quang học giá rẻ đặt ngay trong thân máy, đo không khí ở sát cửa hút. Khi máy đã chạy một lúc, vùng không khí quanh máy sạch hơn phần còn lại của phòng, nên đèn xanh có thể xuất hiện trong khi góc phòng bên kia vẫn chưa thay đổi bao nhiêu.
Cảm biến quang học cũng có giới hạn chung của loại này: độ ẩm cao có thể làm số đo lệch, các hạt hơi nước từ máy tạo ẩm có thể bị đếm như bụi, và mỗi máy hiệu chỉnh khác nhau. Hai máy đặt cạnh nhau báo hai màu khác nhau là chuyện bình thường.
Chế độ tự động dựa trên cảm biến đó. Khi đèn xanh, máy hạ về số nhỏ, đúng lúc phòng có thể vẫn cần lọc thêm. Nếu bạn thấy máy gần như lúc nào cũng ở số nhỏ trong chế độ tự động, hãy thử đặt số vừa cố định vào những giờ có người trong phòng.
Muốn biết thật phòng sạch tới đâu, cách đơn giản là dùng một máy đo bụi rời đặt ở chỗ bạn ngồi hoặc nằm, theo dõi xu hướng trước và sau khi chạy máy. Đừng quá tin từng con số tuyệt đối của thiết bị đo giá rẻ; xu hướng tăng giảm đáng tin hơn. Với số liệu ngoài trời, nên tham khảo cổng quan trắc chính thức.
Những việc màng lọc bụi vốn dĩ không làm được
Không khử được khí. Màng HEPA giữ hạt, không giữ khí. Mùi nấu ăn, mùi sơn, khí từ đồ gỗ mới, các-bon mô-nô-xít từ bếp than đều đi xuyên qua. Lớp than hoạt tính mỏng trong nhiều máy chỉ giữ được một ít mùi và nhanh bão hoà.
Không làm giảm khí các-bo-níc trong phòng kín. Phòng ngủ đóng kín cả đêm, nhiều người ngủ, khí thở ra tích lại gây cảm giác ngột ngạt, nặng đầu buổi sáng. Máy lọc bụi không xử lý điều này; thông gió mới xử lý được.
Không thay việc xử lý nguồn ẩm mốc. Máy có thể giữ một phần bào tử nấm trong không khí, nhưng chừng nào tường còn thấm, góc nhà còn mốc, bào tử còn được sinh ra.
Không phải thiết bị phòng bệnh. Giảm bụi mịn trong nhà là việc có ích, nhưng máy lọc không phải thuốc hay biện pháp điều trị. Những dòng hứa hẹn ngăn ngừa bệnh cần được đọc thận trọng; người có hen, bệnh phổi, bệnh tim nên hỏi bác sĩ cách bảo vệ mình trong những ngày không khí xấu.
Không làm việc khi màng lọc đã bít. Màng lọc quá hạn làm lượng gió qua máy giảm đi đáng kể. Máy vẫn kêu, đèn vẫn sáng, nhưng số lần lọc mỗi giờ thì đã tụt.
Kiểm tra chiếc máy nhà bạn trong một buổi tối
Không cần thiết bị đắt tiền, bạn có thể tự đánh giá máy đang làm được tới đâu trong phòng của mình:
- Đo phòng: dài nhân rộng nhân cao, ra thể tích. Nếu phòng thông sang không gian khác không đóng được, cộng phần đó vào.
- Tìm CADR của máy trong sách hướng dẫn hoặc tem thông số. Chia cho thể tích để có số lần lọc mỗi giờ ở số lớn nhất; ước số ngủ bằng một phần ba tới một phần tư.
- Xem lại vị trí đặt: có cách tường, có chắn cửa hút gió không, có nằm giữa nguồn bụi và chỗ người ngồi không.
- Mở nắp kiểm tra tiền lọc và màng lọc: lưới thô có phủ bụi dày, màng lọc có xám đen, có mùi lạ không.
- Nếu có máy đo bụi rời, đặt ở chỗ ngủ, ghi số trước khi bật máy và sau một giờ chạy ở số vừa với cửa đóng.
- Từ kết quả, quyết định: dời máy, tăng số khi có người, thay màng lọc, hay chấp nhận rằng phòng này cần máy công suất lớn hơn hoặc cần thu hẹp không gian.
Phép kiểm tra này thường cho thấy chiếc máy không tệ như bạn nghĩ, chỉ bị dùng sai chỗ hoặc sai số. Trường hợp ngược lại, khi phòng quá lớn so với máy, bạn cũng biết rõ để không kỳ vọng sai.
Câu hỏi thường gặp
Có nên để máy lọc không khí chạy 24 giờ?
Với những ngày không khí xấu và phòng có người ở, chạy liên tục ở số đủ dùng thường hợp lý hơn bật tắt thất thường. Đổi lại, tiền điện và tốc độ hao màng lọc tăng. Ngày không khí tốt và phòng thông gió, có thể giảm giờ chạy.
Một máy lọc có đủ cho cả căn hộ không?
Hiếm khi đủ nếu các phòng đóng cửa riêng. Không khí không tự đi qua cửa đóng để tới máy. Ưu tiên phòng ngủ, nơi người ở lâu nhất, rồi mới tới phòng khách.
Máy lọc không khí có thay được việc mở cửa thông gió?
Không. Máy lọc giảm bụi, còn thông gió đưa khí các-bo-níc, hơi ẩm, mùi ra ngoài. Hai việc bổ sung cho nhau. Thông gió vào lúc ngoài trời ít bụi hơn và chạy máy khi đóng cửa là cách kết hợp hợp lý.
Vì sao máy báo xanh mà mũi vẫn ngửi thấy mùi?
Cảm biến bụi chỉ đếm hạt, không đo khí và mùi. Mùi cần được xử lý ở nguồn và bằng thông gió; lớp than hoạt tính trong máy chỉ hỗ trợ một phần và nhanh bão hoà.
Đặt máy lọc trong phòng ngủ trẻ nhỏ cần lưu ý gì?
Đặt chỗ vững, ngoài tầm với và xa chỗ trẻ có thể leo trèo, dây điện gọn, không thổi thẳng vào mặt trẻ, chọn số đủ êm cho giấc ngủ. Nếu trẻ có bệnh hô hấp hay dị ứng, hỏi bác sĩ về cách giữ không khí phòng phù hợp.
Máy lọc không khí có diệt được vi rút không?
Màng lọc tốt giữ được nhiều loại hạt nhỏ trong không khí, kể cả hạt mang vi sinh vật. Nhưng điều đó không đồng nghĩa với phòng bệnh. Các biện pháp như thông gió, vệ sinh tay, tiêm chủng theo hướng dẫn y tế vẫn là chính.