Phần lớn gia đình dùng thường xuyên chỉ ba chế độ trên nồi cơm điện: nấu gạo trắng, hẹn giờ và giữ ấm; thỉnh thoảng thêm cháo hoặc hấp. Những chế độ còn lại như làm bánh, sữa chua, nấu chậm, nấu súp vẫn chạy được, nhưng bị giới hạn bởi chính hình dạng lòng nồi, dung tích và cách nồi đo nhiệt. Chúng hữu ích với vài người, còn với số đông thì là các nút bấm không bao giờ chạm tới.
Bài này đi qua từng nhóm chế độ, nói rõ cái nào làm được việc thật, cái nào chỉ làm được "tạm", và hai chế độ cần dùng cẩn thận vì liên quan an toàn thực phẩm: hẹn giờ và giữ ấm. Mục đích không phải chê nồi nhiều chế độ, mà để bạn đừng trả thêm tiền cho những nút bạn sẽ không bấm.
Nồi đo nhiệt thế nào, và vì sao điều đó giới hạn mọi chế độ
Hầu hết nồi cơm điện tử có một cảm biến nhiệt ở giữa đáy, áp vào lòng nồi, đôi khi thêm một cảm biến ở nắp. Mọi chế độ đều là một chương trình dựa trên hai con số đó: bao lâu thì đun mạnh, khi nào chuyển sang đun nhẹ, khi nào ngắt. Nồi không biết trong lòng nồi đang là cơm, cháo, bột bánh hay thịt kho.
Với cơm, chương trình rất khớp: khi nước cạn, nhiệt đáy tăng vọt, nồi biết là cơm đã hút hết nước. Với món khác, tín hiệu này không còn rõ. Món nhiều nước như cháo hay súp có thể trào qua van hơi nếu đổ quá vạch. Món ít nước như bánh thì nồi chỉ ước lượng theo thời gian.
Lòng nồi cũng là giới hạn. Nó cao, hẹp, đáy cong và có lớp chống dính mỏng. Không xào lăn được, không áp chảo được, không làm nâu mặt thịt đều được. Những chế độ có tên như "chiên", "xào" trên nồi cơm thường chỉ làm nóng đáy một lúc, đủ phi hành chứ không thay được chảo.
Thêm một chi tiết ít người để ý: chương trình của mỗi chế độ được nhà sản xuất viết sẵn cho một lượng nguyên liệu và một tỷ lệ nước nhất định, thường ghi trong sách hướng dẫn. Bạn nấu cháo với ít gạo hơn mức đó, hay hấp với xửng đầy hơn mức đó, nồi vẫn chạy đúng thời gian đã lập trình chứ không tự điều chỉnh theo. Đó là lý do cùng một chế độ, có nhà khen, có nhà chê: họ đang nấu những lượng rất khác nhau trong cùng một cái nồi.
Vì vậy, khi đọc danh sách chế độ trên hộp, bạn nên tự hỏi: món này có cần cái mà lòng nồi cơm không có không, như lửa mạnh, mặt rộng, hay khả năng đảo? Nếu cần, chế độ đó sẽ ra kết quả tạm.
Từng nhóm chế độ: làm được tới đâu
Đánh giá dưới đây theo cơ chế và giới hạn của lòng nồi cơm, không phải phép thử với một nồi cụ thể. Nồi khác nhau chạy chương trình khác nhau, hãy đọc sách hướng dẫn của nồi bạn.
| Chế độ | Làm được việc thật | Giới hạn hay gặp |
|---|---|---|
| Gạo trắng, nấu nhanh | Rất tốt, đây là việc chính | Nấu nhanh bỏ bớt giai đoạn ngâm, cơm hơi cứng hơn |
| Gạo lứt, gạo nếp, gạo trộn | Tốt nếu nồi có chế độ riêng | Vẫn nên ngâm trước; nếp cần ít nước hơn vạch thường |
| Cháo | Tốt, ít phải canh | Lâu; không đổ quá vạch cháo vì trào qua van hơi |
| Hấp | Ổn cho rau, trứng, bánh bao nhỏ | Xửng nhỏ, hấp được ít; nước cạn thì nồi ngắt |
| Nấu chậm, hầm | Tạm ổn cho món nước | Dung tích nhỏ; mùi món mặn bám gioăng nắp, sau đó nấu cơm có mùi |
| Làm bánh | Ra bánh chín được | Mặt bánh không vàng, chỉ đáy vàng; bánh có hình lòng nồi |
| Sữa chua, ủ men | Làm được nếu giữ nhiệt ổn | Cần lòng nồi rất sạch; mùi cơm cũ có thể ảnh hưởng |
| Chiên, xào | Phi hành, làm nóng dầu | Không đảo được, không đủ lửa, dễ trầy lớp chống dính |
Chú ý cột cuối: phần lớn giới hạn đến từ lòng nồi và gioăng nắp, không phải từ phần mềm. Một nồi có thêm chế độ không thể vượt qua những giới hạn vật lý này.
Hẹn giờ: tiện thật, nhưng có giới hạn an toàn
Hẹn giờ là chế độ đáng tiền nhất sau nấu gạo trắng: tối vo gạo, đặt nước, sáng dậy có cơm; hay ra khỏi nhà buổi sáng, chiều về có cơm. Với gạo trắng và nước sạch, ngâm vài giờ ở nhiệt độ phòng thường không phải vấn đề, cơm còn mềm hơn nhờ được ngâm.
Vấn đề nằm ở việc cho thêm thứ khác vào nồi khi hẹn giờ. Thịt, cá, trứng, nước dùng, sữa hay đậu đã nấu chín mà để nhiều giờ ở nhiệt độ phòng, nhất là mùa hè ở miền Nam, là môi trường vi khuẩn phát triển trước khi nồi kịp đun nóng. Nồi chỉ đun khi tới giờ, nó không làm lạnh thực phẩm trong lúc chờ.
Một nguyên tắc dễ nhớ: hẹn giờ thì chỉ gạo và nước. Nếu muốn có cháo thịt buổi sáng, hãy hẹn giờ nấu cháo trắng rồi cho thịt đã ướp, cất tủ lạnh vào sau khi cháo sôi. Nếu nhà nóng, ẩm, nên rút ngắn thời gian hẹn và tránh để gạo ngâm qua cả ngày.
Thêm một điểm ít được nhắc: hẹn giờ nghĩa là nồi chạy khi không có ai ở nhà. Nồi nên đặt trên mặt phẳng chắc, xa rèm và giấy, cắm trực tiếp vào ổ cắm tốt chứ không qua ổ nối dài lỏng.
Giữ ấm: chế độ dùng nhiều nhất cũng hay bị dùng sai nhất
Giữ ấm không phải để cất cơm cả ngày. Nồi giữ cơm ở mức nóng vừa để ăn ngay. Sau vài giờ, cơm khô mặt, vàng dần ở đáy, mất mùi thơm và có mùi hơi chua nhẹ ở một số nồi. Sách hướng dẫn nhiều nồi khuyên không giữ ấm quá nửa ngày, hãy kiểm khuyến cáo của nồi bạn.
Cơm nguội để ngoài lâu rủi ro hơn cơm giữ ấm. Rủi ro an toàn thực phẩm với cơm thường đến từ việc để cơm đã nấu nguội dần ở nhiệt độ phòng nhiều giờ, khi bào tử của một số loại vi khuẩn có sẵn trong gạo có thể nảy mầm. Cơm thừa nên được làm nguội nhanh, cất tủ lạnh và hâm thật nóng khi ăn lại.
Giữ ấm tốn điện âm thầm. Mỗi lúc nồi chỉ dùng ít điện để giữ ấm, nhưng giữ suốt từ sáng đến tối mỗi ngày thì cộng lại không nhỏ, lại làm cơm kém đi. Tắt giữ ấm khi đã xới cơm ra là thói quen vừa tiết kiệm vừa ngon hơn.
Giữ ấm kéo dài làm hại lòng nồi. Cơm khô bám đáy sau nhiều giờ giữ ấm khó rửa, người ta lại dùng vật cứng cạy, làm trầy lớp chống dính nhanh hơn.
Giữ ấm "lại" cơm nguội là việc nồi không làm tốt. Bỏ cơm nguội vào nồi rồi bấm giữ ấm chỉ làm cơm ấm lên chậm, không đủ nóng để coi là hâm kỹ. Muốn hâm, dùng chế độ hâm nếu nồi có, hoặc hấp, hoặc lò vi sóng có đậy nắp.
Những dấu hiệu bạn đang trả tiền cho chế độ không dùng
Trước khi chọn một chiếc nồi nhiều nút, bạn có thể tự soi thói quen nhà mình qua các câu hỏi sau:
- Nhà bạn đã có nồi chiên, lò nướng hay lò vi sóng chưa? Nếu có, chế độ làm bánh và hâm trên nồi cơm gần như không được dùng.
- Bạn đã có nồi hầm, nồi áp suất hay bếp để nấu chậm? Nếu có, chế độ hầm trên nồi cơm chỉ là phương án dự phòng.
- Mỗi ngày nhà bạn nấu cơm mấy lần? Nồi bận nấu cơm thì không rảnh để nấu món khác trong cùng bữa.
- Ai là người nấu chính, họ có thích đọc sách hướng dẫn và thử chế độ mới không? Nếu không, nhiều nút chỉ làm bảng điều khiển khó dùng hơn.
- Nhà bạn ăn món mặn hầm trong nồi cơm có ngại mùi bám gioăng không? Mùi bám làm mẻ cơm sau có mùi lạ.
- Bạn có sẵn sàng rửa gioăng nắp và van hơi sau mỗi lần nấu món khác cơm không? Nếu không, đừng tính các chế độ đó vào lý do mua.
Trả lời xong mà bạn thấy mình chỉ cần gạo trắng, hẹn giờ, giữ ấm và cháo, thì một nồi điện tử ít nút với lòng nồi tốt thường đáng tiền hơn một nồi nhiều chế độ có lòng nồi mỏng.
Lúc nồi nhiều chế độ thực sự có ích
Công bằng mà nói, có những hoàn cảnh mà nồi cơm nhiều chế độ là lựa chọn hợp lý. Sinh viên ở phòng trọ hoặc người đi làm thuê một căn nhỏ, không có bếp ga, không có chỗ cho nhiều thiết bị: một nồi cơm điện tử làm được cơm, cháo, hấp, luộc rau là đủ cho bữa đơn giản. Với họ, chế độ hấp và cháo được dùng thường xuyên thật.
Gia đình có trẻ nhỏ ăn dặm cũng hay dùng chế độ cháo và hẹn giờ cháo, đỡ phải canh bếp. Người lớn tuổi muốn ăn cơm mềm có thể dùng chế độ cơm mềm nếu nồi có. Người ăn gạo lứt hằng ngày được lợi rõ từ một chế độ gạo lứt được lập trình tốt.
Điểm chung của các trường hợp này là chế độ đó đáp ứng một việc lặp lại mỗi ngày, không phải một món làm thử một lần cho vui. Nếu nhìn danh sách chế độ và chỉ tìm được những món "chắc thỉnh thoảng làm", bạn có thể bỏ qua chúng khi quyết định.
Một mẹo nhỏ khi xem nồi tại cửa hàng: hỏi người bán chế độ gạo trắng của nồi mất bao lâu và có ngâm trước không. Đây là chế độ bạn dùng hằng ngày, đáng để hỏi kỹ hơn mọi chế độ khác.
Đọc phần chế độ trong sách hướng dẫn trước khi mua
Sách hướng dẫn thường nói thật hơn hộp nồi, vì đó là nơi nhà sản xuất ghi giới hạn để tránh khiếu nại. Nhiều nơi bán cho xem sách hướng dẫn của máy trưng bày, hoặc bạn tìm bản điện tử theo mã máy. Khi đọc, để ý theo thứ tự:
- Tìm bảng thời gian nấu của từng chế độ. Chế độ gạo trắng mất bao lâu, cháo mất bao lâu, nấu chậm tối đa mấy giờ: con số này cho biết bạn có kịp dùng trong nhịp sinh hoạt của nhà mình không.
- Tìm lượng nguyên liệu tối thiểu và tối đa cho mỗi chế độ. Nhiều chế độ cháo, súp có vạch riêng thấp hơn vạch cơm, vượt vạch là trào.
- Tìm các dòng cảnh báo, thường ghi những món không nên nấu trong nồi, như món nhiều bọt hay món dính đáy nhiều đường. Đây là phần hay bị bỏ qua nhất.
- Tìm khuyến cáo về thời gian giữ ấm và hẹn giờ tối đa, cùng lưu ý về thực phẩm khi hẹn giờ.
- Tìm hướng dẫn tháo rửa gioăng nắp và van hơi. Nồi tháo rửa dễ thì các chế độ món mặn mới thật sự dùng được lâu dài.
Đọc xong năm mục này, danh sách chế độ trên hộp sẽ hiện ra đúng bản chất: chế độ nào đi kèm giới hạn chặt, chế độ nào bạn sẽ dùng mỗi tuần.
Câu hỏi thường gặp
Hẹn giờ nấu cơm qua đêm có an toàn không?
Với gạo trắng và nước sạch, hẹn giờ qua đêm thường không phải vấn đề, nhất là khi phòng không quá nóng. Không nên cho thịt, cá, trứng hay thực phẩm dễ hỏng vào nồi khi hẹn giờ, vì nồi không làm lạnh thực phẩm trong lúc chờ đến giờ nấu.
Giữ ấm cơm tối đa bao lâu thì ổn?
Mỗi nồi có khuyến cáo riêng trong sách hướng dẫn, thường là vài giờ đến nửa ngày. Ngoài mức đó, cơm khô, đổi màu và mất mùi thơm. Cơm còn thừa nên làm nguội nhanh và cất tủ lạnh thay vì để giữ ấm cả ngày.
Làm bánh bằng nồi cơm điện có hại nồi không?
Thường không hại nếu làm đúng hướng dẫn và không dùng dụng cụ kim loại cạy bánh. Tuy vậy, bánh chỉ vàng đáy, mặt trắng, và mùi bơ, trứng có thể bám gioăng nắp. Nếu làm bánh thường xuyên, một lò nướng nhỏ cho kết quả đúng hơn.
Nấu món mặn trong nồi cơm thì xử lý mùi thế nào?
Mùi thường bám ở gioăng nắp và van hơi. Sau khi nấu món mặn, tháo những phần tháo được theo hướng dẫn, rửa riêng và phơi khô. Nhiều nhà chọn không hầm món mặn trong nồi nấu cơm chính để tránh cơm có mùi lạ.
Chế độ nấu nhanh có làm cơm kém ngon không?
Nấu nhanh thường rút ngắn hoặc bỏ giai đoạn ngâm ấm, nên cơm có thể hơi cứng hơn, nhất là với gạo khô. Nếu cần dùng thường xuyên, ngâm gạo trước mười lăm, hai mươi phút rồi mới bấm nấu nhanh sẽ cải thiện được phần nào.
Nồi cơm ít nút có nấu cơm kém hơn nồi nhiều chế độ không?
Không nhất thiết. Chất lượng cơm trắng phụ thuộc vào chương trình gạo trắng, lòng nồi và cách nấu của bạn, không phụ thuộc số chế độ phụ. Một nồi ít nút có lòng nồi dày, chương trình gạo trắng tốt vẫn cho cơm ngon.