Cân điện tử trong nhà hiện đến 0,1 kg không có nghĩa là nó chính xác tới 0,1 kg; vạch chia nhỏ chỉ là độ phân giải của màn hình. Bước lên bước xuống ba lần ra ba con số chênh nhau vài lạng là chuyện thường gặp ở cân gia đình, và khi đặt trên thảm, sàn không phẳng hay lúc pin yếu thì chênh nhiều hơn. Phần còn lại của "mỗi lần một số" đến từ chính cơ thể bạn: cân nặng thật thay đổi một hai cân trong ngày.
Bài này giải thích bên trong chiếc cân có gì, đâu là giới hạn của loại cân gia đình, và cách tự kiểm cân bằng đồ có sẵn trong nhà. Không có tên hãng, không chấm điểm mẫu nào, mọi ví dụ là giả định. Chức năng đo mỡ có bài riêng trong cùng chuyên mục; ở đây chỉ bàn chuyện cân nặng.
Bên trong một chiếc cân điện tử có gì
Phần lớn cân sức khoẻ điện tử có bốn chân, mỗi chân gắn một cảm biến lực, thường là một thanh kim loại dán điện trở mỏng. Khi bạn đứng lên, thanh kim loại cong đi một chút xíu, điện trở thay đổi theo, mạch điện đo thay đổi đó, cộng bốn chân lại và đổi thành cân nặng. Mọi thứ diễn ra trong vài giây, sau đó cân "chốt" con số và hiện lên.
Điều quan trọng cần hiểu: cân giả định bốn chân cùng tì đều lên một mặt phẳng cứng. Nếu một chân lún, hoặc sàn hơi nghiêng, lực phân bố lệch, và bốn cảm biến không còn đo trong điều kiện được hiệu chỉnh ở nhà máy. Đây là nguồn sai số lớn nhất ở cân gia đình, lớn hơn nhiều so với khác biệt giữa các mẫu cân.
Cân cũng tự đặt về số không mỗi khi bật. Nếu bạn bước lên quá nhanh khi cân chưa kịp về không, hoặc cân vừa bị dịch chuyển, điểm không có thể lệch, kéo theo con số lệch. Nhiều cân yêu cầu gõ nhẹ để bật rồi chờ màn hình hiện số không trước khi bước lên; đọc sách hướng dẫn để biết cân của bạn thuộc loại nào.
Độ phân giải, độ chính xác và độ lặp lại: ba khái niệm hay bị lẫn
Độ phân giải. Là bước nhảy nhỏ nhất màn hình hiện được, như 0,1 kg hay 0,05 kg. Đây là con số dễ ghi lên hộp nhất và dễ gây hiểu lầm nhất.
Độ chính xác. Là con số hiện ra gần với cân nặng thật tới đâu. Cân gia đình thường không công bố rõ hoặc ghi sai số cho phép theo khoảng cân nặng. Một cân hiện 0,1 kg có thể lệch vài lạng so với cân chuẩn mà vẫn nằm trong dung sai của loại cân này.
Độ lặp lại. Là bước lên nhiều lần liên tiếp có ra cùng con số không. Với người theo dõi cân nặng tại nhà, đây mới là thứ quan trọng nhất: một cân lệch cố định nửa cân nhưng lặp lại ổn định vẫn cho biết đúng xu hướng tăng giảm.
Mức cân tối đa. Cân hoạt động kém chính xác hơn ở gần mức tối đa. Nếu cân nặng của bạn sát mức tối đa ghi trên cân, nên chọn loại có mức tối đa cao hơn hẳn để vừa bền vừa đo ổn định.
Mặt sàn, chỗ đặt và pin: những thứ làm cân lệch
Trước khi kết luận cân hỏng, hãy loại trừ những nguyên nhân dưới đây. Phần lớn "cân sai" ở gia đình nằm trong danh sách này.
- Thảm, đệm, sàn gỗ đàn hồi: chân cân lún không đều, thường cho số thấp hơn hoặc dao động. Đặt cân trên nền gạch, xi măng hay một tấm gỗ cứng phẳng.
- Rãnh ron gạch: một chân cân rơi vào rãnh giữa hai viên gạch là đủ làm lệch. Đặt cân sao cho cả bốn chân nằm trên mặt gạch.
- Di chuyển cân thường xuyên: mỗi lần chuyển chỗ, bật cân không tải một lần cho nó về không.
- Pin yếu: điện áp thấp có thể làm số nhảy, chậm chốt hoặc lệch dần; nhiều cân không báo pin yếu rõ ràng.
- Nền ẩm ướt trong phòng tắm: độ ẩm lâu ngày ảnh hưởng mạch và cảm biến; cân để ngoài phòng tắm bền hơn.
- Đứng lệch, nhún nhảy: dồn lực lên mũi chân hay gót chân, cử động khi cân đang đo đều làm số đổi.
Chỉ cần đổi chỗ đặt từ thảm sang nền gạch, nhiều người thấy hết chuyện "mỗi lần một số" mà không cần mua cân mới.
Cân nặng của bạn thật sự thay đổi trong ngày
Ngay cả với một chiếc cân hoàn hảo, con số buổi sáng và buổi tối vẫn khác nhau. Cơ thể người trưởng thành có thể dao động một đến hai cân trong ngày, đôi khi hơn, vì thức ăn và đồ uống trong dạ dày, ruột, lượng nước giữ lại sau bữa ăn mặn, mồ hôi khi trời nóng, và việc đi vệ sinh. Quần áo, điện thoại trong túi cũng cộng thêm vài lạng.
Vì thế, so cân nặng sau bữa trưa thứ Bảy với cân nặng lúc vừa ngủ dậy thứ Hai là so hai thứ khác nhau. Thói quen hợp lý là cân cùng thời điểm, thường là buổi sáng sau khi đi vệ sinh, trước khi ăn uống, mặc đồ mỏng hoặc không mặc đồ, cân một tuần vài lần rồi nhìn trung bình.
Hiểu điều này giúp tránh hai phản ứng quá đà: hoảng hốt khi thấy tăng một cân sau bữa giỗ, hoặc mừng rỡ khi giảm một cân sau một buổi chiều ra mồ hôi nhiều. Cả hai thường là nước, không phải mỡ, và sẽ trở lại sau một hai ngày.
Tự kiểm cân bằng đồ có sẵn trong nhà
Bạn không cần quả cân chuẩn để biết cân nhà mình có ổn không. Các bước dưới đây kiểm độ lặp lại và độ lệch tương đối, đủ cho mục đích theo dõi tại nhà.
- Đặt cân trên nền gạch phẳng, bốn chân tránh rãnh ron, bật cân không tải cho về số không.
- Bước lên, đứng yên, ghi số. Bước xuống, chờ cân tắt hoặc về không, bước lên lại. Làm năm lần liên tiếp. Nếu năm con số chênh nhau chỉ một hai vạch, độ lặp lại tốt.
- Lấy một vật có khối lượng ghi sẵn khá tin cậy, ví dụ một quả tạ tay có in khối lượng, hoặc vài chai nước nguyên niêm loại một lít rưỡi.
- Cân mình một lần, rồi cân mình bế vật đó. Hiệu hai con số nên gần với khối lượng vật. Cách này dùng được cả khi vật quá nhẹ để cân hiện số khi đặt riêng.
- Nếu có dịp, cân ở trạm y tế hay phòng khám, rồi về nhà cân trong cùng trạng thái, cùng ngày. Chênh lệch ổn định giữa hai cân là bình thường; chỉ cần nhớ cân nhà lệch khoảng bao nhiêu.
Đây là cách kiểm gần đúng để tự yên tâm, không phải kiểm định đo lường. Cân dùng trong y tế, thương mại có quy định kiểm định riêng theo pháp luật về đo lường.
Cân cơ hay cân điện tử: chọn theo người dùng
Cân cơ dùng lò xo và kim chỉ vẫn có mặt ở nhiều nhà. So với cân điện tử, mỗi loại có điểm mạnh riêng, không loại nào luôn hơn.
| Tiêu chí | Cân cơ lò xo | Cân điện tử |
|---|---|---|
| Cần pin | Không | Có |
| Đọc số | Kim và vạch, khó đọc chính xác từng lạng | Số hiện rõ, dễ đọc |
| Độ lặp lại | Lò xo mỏi theo năm, kim lệch không | Tốt nếu đặt đúng chỗ, pin đủ |
| Chỉnh số không | Vặn núm bằng tay | Tự động mỗi lần bật |
| Người mắt kém, lớn tuổi | Khó đọc khi phải cúi | Dễ hơn nếu màn hình lớn, số sáng |
| Độ bền với ẩm | Lò xo và vỏ kim loại có thể gỉ | Mạch điện kém chịu ẩm lâu ngày |
Với người lớn tuổi, điều quyết định nhiều khi không phải độ chính xác mà là có đọc được số không, và mặt cân có trơn không.
Mặt kính trơn, cạnh cân và người lớn tuổi
Nhiều cân điện tử có mặt kính cường lực, đẹp và dễ lau, nhưng trơn khi chân ướt. Bước lên cân ngay sau khi tắm, chân còn nước, là tình huống trượt ngã thật sự, nhất là với người lớn tuổi hay người đang đau khớp. Cân nên đặt ở chỗ khô, sát tường hoặc cạnh vật có thể vịn, và chỉ bước lên khi chân khô.
Cạnh cân mỏng và thấp dễ vấp khi đi ngang trong đêm. Nếu nhà có người già hay trẻ nhỏ, cất cân vào góc hoặc dựng đứng sau khi dùng, nhưng nhớ đặt lại đúng chỗ phẳng và bật cân không tải trước lần cân sau. Màn hình chữ nhỏ, tối là chuyện nhỏ với người trẻ nhưng có thể khiến bố mẹ lớn tuổi phải cúi sát, mất thăng bằng.
Nếu bạn mua cân cho bố mẹ, hãy chọn theo ba thứ: số to và sáng, mặt cân nhám hoặc có miếng chống trượt, bật bằng bước chân lên chứ không cần cúi nhấn nút. Chức năng kết nối điện thoại, đo mỡ, nhận diện nhiều người thường ít có ích với người dùng này.
Khi nào con số trên cân đáng để đi khám
Cân trong nhà rất hợp để thấy sớm những thay đổi bất thường. Sụt cân rõ rệt trong vài tuần đến vài tháng mà bạn không ăn kiêng hay tập luyện, hoặc tăng cân nhanh kèm phù chân, khó thở, là những tình huống nên đi khám, không nên tự giải thích là do cân hỏng. Khi đi khám, mang theo bảng ghi cân nặng theo ngày ở nhà, kèm ghi chú bạn cân lúc nào, mặc gì; một chuỗi số đều đặn giúp bác sĩ thấy thay đổi bắt đầu từ khi nào, có ích hơn một con số đơn lẻ nhớ mang máng.
Ngược lại, đừng để chiếc cân thành nguồn lo âu. Nếu bạn thấy mình cân nhiều lần trong ngày, bỏ bữa vì con số buổi sáng, hay tâm trạng cả ngày phụ thuộc vào vài lạng lên xuống, đó là tín hiệu nên nói chuyện với bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý. Cất cân đi một thời gian cũng là lựa chọn hợp lý.
Với trẻ em, cân nặng được đánh giá cùng chiều cao và tuổi theo biểu đồ tăng trưởng mà nhân viên y tế dùng, không phải so với con nhà hàng xóm. Cân ở nhà giúp ghi chép giữa các lần khám, nhưng việc đánh giá trẻ phát triển bình thường hay không là việc của bác sĩ nhi. Tránh biến việc cân thành chuyện khen chê hay so sánh trước mặt trẻ.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao bước lên cân ba lần ra ba số khác nhau?
Thường do cân đặt trên thảm hoặc sàn không phẳng, bước lên khi cân chưa về số không, đứng lệch hoặc cử động khi cân đang đo, hay pin yếu. Đặt cân trên nền gạch phẳng, đứng yên, nếu vẫn chênh nhiều thì thay pin và thử lại.
Cân điện tử có cần thay pin thường xuyên không?
Tuỳ loại pin và tần suất dùng, thường vài tháng đến hơn một năm. Khi cân bắt đầu chậm hiện số, số nhảy lung tung hoặc màn hình mờ, hãy thay pin trước khi nghi cân hỏng. Tháo pin ra nếu cất cân lâu không dùng.
Cân ở nhà và cân ở phòng khám lệch nhau, cái nào đúng?
Cân trong cơ sở y tế thường được kiểm định định kỳ nên đáng tin hơn. Cân nhà lệch một khoảng ổn định so với cân phòng khám vẫn dùng tốt để theo dõi xu hướng, chỉ cần nhớ khoảng lệch đó.
Có nên cân nặng mỗi ngày không?
Cân mỗi ngày không sai nếu bạn nhìn trung bình tuần và không lo lắng vì dao động từng ngày. Với người dễ căng thẳng vì con số, cân hai ba lần mỗi tuần cùng thời điểm là đủ để thấy xu hướng.
Cân điện tử đặt trong phòng tắm có sao không?
Phòng tắm ẩm làm mạch điện và cảm biến xuống cấp nhanh hơn, và mặt cân ướt rất trơn. Nếu không có chỗ khác, đặt cân ở góc khô nhất, lau khô mặt cân và chân trước khi bước lên.